Xây dựng mô hình tối ưu đa mục tiêu để lựa chọn phương án cải tạo hệ thống thoát nước thành phố Sầm Sơn, Thanh Hóa
Tóm tắt: Cải tạo hệ thống thoát nước nhằm đảm bảo cho hệ thống làm việc theo công suất thiết kế.
Việc lựa chọn phương án cải tạo thoả mãn nhiều mục tiêu sẽ góp phần tăng hiệu quả đầu tư và
giảm thiểu tác động tới môi trường. Bài báo đề xuất một mô hình tối ưu đa mục tiêu để lựa chọn
phương án cải tạo hệ thống thoát nước thành phố Sầm Sơn, Thanh Hoá. Giải thuật di truyền
NSGA-II được sử dụng để tìm tập hợp các phương án tối ưu (lời giải Pareto) cân bằng giữa 3 mục
tiêu: chi phí cải tạo cống nhỏ nhất, tuổi thọ cống lớn nhất và ảnh hưởng tới giao thông nhỏ nhất.
Kết quả là các đường đồng mức về chi phí cải tạo trong mối quan hệ với tuổi thọ cống và ảnh
hưởng giao thông được thiết lập để hỗ trợ việc lựa chọn các phương án tối ưu. Ba phương án cân
bằng gồm phương án A có chi phí cải tạo nhỏ nhất (1,25 tỷ đồng), phương án B có tuổi thọ cống
cao nhất (78 năm) và phương án C có ảnh hưởng giao thông nhỏ nhất (0 phương tiện/giờ) đã được
phân tích để cơ quan quản lý có cơ sở lựa chọn phương án tốt nhất. Việc sử dụng mô hình tối ưu đa
mục tiêu đã định lượng ảnh hưởng của chi phí xã hội tới chi phí cải tạo hệ thống thoát nước
Tóm tắt nội dung tài liệu: Xây dựng mô hình tối ưu đa mục tiêu để lựa chọn phương án cải tạo hệ thống thoát nước thành phố Sầm Sơn, Thanh Hóa
![Xây dựng mô hình tối ưu đa mục tiêu để lựa chọn phương án cải tạo hệ thống thoát nước thành phố Sầm Sơn, Thanh Hóa Xây dựng mô hình tối ưu đa mục tiêu để lựa chọn phương án cải tạo hệ thống thoát nước thành phố Sầm Sơn, Thanh Hóa](https://s1.tailieuvn.net/xb70nb5jd4llaq8g/thumb/2021/11/22/xay-dung-mo-hinh-toi-uu-da-muc-tieu-de-lua-chon-phuong-an-ca_El0OTOHLFO.jpg)
KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 63 (12/2018) 49 BÀI BÁO KHOA HỌC XÂY DỰNG MÔ HÌNH TỐI ƯU ĐA MỤC TIÊU ĐỂ LỰA CHỌN PHƯƠNG ÁN CẢI TẠO HỆ THỐNG THOÁT NƯỚC THÀNH PHỐ SẦM SƠN, THANH HÓA Đặng Minh Hải1 Tóm tắt: Cải tạo hệ thống thoát nước nhằm đảm bảo cho hệ thống làm việc theo công suất thiết kế. Việc lựa chọn phương án cải tạo thoả mãn nhiều mục tiêu sẽ góp phần tăng hiệu quả đầu tư và giảm thiểu tác động tới môi trường. Bài báo đề xuất một mô hình tối ưu đa mục tiêu để lựa chọn phương án cải tạo hệ thống thoát nước thành phố Sầm Sơn, Thanh Hoá. Giải thuật di truyền NSGA-II được sử dụng để tìm tập hợp các phương án tối ưu (lời giải Pareto) cân bằng giữa 3 mục tiêu: chi phí cải tạo cống nhỏ nhất, tuổi thọ cống lớn nhất và ảnh hưởng tới giao thông nhỏ nhất. Kết quả là các đường đồng mức về chi phí cải tạo trong mối quan hệ với tuổi thọ cống và ảnh hưởng giao thông được thiết lập để hỗ trợ việc lựa chọn các phương án tối ưu. Ba phương án cân bằng gồm phương án A có chi phí cải tạo nhỏ nhất (1,25 tỷ đồng), phương án B có tuổi thọ cống cao nhất (78 năm) và phương án C có ảnh hưởng giao thông nhỏ nhất (0 phương tiện/giờ) đã được phân tích để cơ quan quản lý có cơ sở lựa chọn phương án tốt nhất. Việc sử dụng mô hình tối ưu đa mục tiêu đã định lượng ảnh hưởng của chi phí xã hội tới chi phí cải tạo hệ thống thoát nước. Từ khóa: Hệ thống thoát nước, cải tạo, tối ưu hoá, NSGA-II. 1. GIỚI THIỆU CHUNG* Cải tạo hệ thống thoát nước (HTTN) nhằm đảm bảo cho hệ thống làm việc theo công suất thiết kế. Một phương án cải tạo là tối ưu khi phương án đó cân bằng được nhiều mục tiêu khác nhau như tiết kiệm chi phí, tuổi thọ lâu dài và giảm thiểu tác động môi trường. Để nâng cao hiệu quả đầu tư và tính bền vững của hệ thống thoát nước thì cần sử dụng các công cụ mạnh tìm ra các phương án cải tạo HTTN tối ưu nhằm hỗ trợ cho các cơ quan quản lý trong việc lựa chọn phương án thực hiện. Trên thế giới, việc thiết lập các bài toán tối ưu đa mục tiêu để tìm phương án tối ưu cho việc quy hoạch, thiết kế và quản lý vận hành hệ thống thoát nước đã được nhiều nhà khoa học thực hiện. Sự phức tạp của bài toán càng tăng khi số lượng các mục tiêu tăng lên. Để giải bài toán tối ưu đa mục tiêu, giải thuật di truyền (Genetic Algorithm) được coi là công cụ mạnh để tìm ra tập hợp các lời giải cân bằng (Pareto Solution-PS). Với nhiều cải tiến, 1 Trường Đại học Thủy lợi giải thuật NSGA II (Nondominated sorting genetic Agorithm) (Deb et al. 2002) đã được sử dụng để tìm PS cho các bài toán kỹ thuật khác nhau (Sharma et al. 2012) trong đó có bài toán tối ưu đa mục tiêu trong lĩnh vực thoát nước (Yang and Su 2007). Ở Việt Nam, Hai (2018) đã sử dụng giải thuật NSGA II để tìm phương án tối ưu cải tạo HTTN Sầm Sơn. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, tác giả mới chỉ sử dụng 2 hàm mục tiêu là chi phí cải tạo thấp và tuổi thọ cống cao. Tập hợp lời giải tối ưu với chỉ 2 mục tiêu chưa phản ánh hết các chi phí xã hội tới các phương án cải tạo HTTN Sầm Sơn. Vì vậy, những nghiên cứu tiếp theo với số hàm mục tiêu nhiều hơn để tìm phương án tổi ưu cải tạo HTTN thành phố Sầm Sơn là hết sức cần thiết. Trong bài báo này, một mô hình tối ưu đa mục tiêu cải tạo HTTN thành phố Sầm Sơn, Thanh Hoá được thiết lập với 3 hàm mục tiêu gồm chi phí cải tạo nhỏ nhất, tuổi thọ cống lớn nhất và ảnh hưởng giao thông nhỏ nhất được thiết lập. Tập hợp các phương án cải tạo tối ưu của mô hình được tìm bằng giải thuật NSGA II. KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 63 (12/2018) 50 2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1. Vùng nghiên cứu và hệ thống thoát nước HTTN thành phố Sầm Sơn, tỉnh Thanh Hóa có diện tích phục vụ 650 ha. Độ sâu chôn cống của các tuyến cống thoát nước thải biến đổi từ 1 m đến 5.0 m. Đường kính của các tuyến cống biến đổi từ 300 mm đến 600 mm. Các cống thoát nước thải đều là cống bê tông cốt thép. Qua điều tra, có 18 đoạn cống bị hư hỏng (có chiều dài hư hỏng lớn hơn 25% chiều dài đoạn cống) trên tổng số 158 đoạn cống trong hệ thống (Bảng 1). Bảng 1. Thông số của các đoạn cống cải tạo TT Tên đoạn D (mm) Lh (m) H (m) f (pt/h) TT Tên đoạn D (mm) Lh (m) H (m) f (pt/h) 1 2-3 600 111 6 50 10 57-58 300 110 4,5 50 2 4-5 600 190 5 39 11 60-61 300 120 3 14 3 8-9 400 160 4 100 12 70-71 500 140 4,5 25 4 11-12 300 210 3 80 13 84-85 600 90 5 50 5 21-22 400 90 4 50 14 83-149 300 110 3 60 6 32-33 500 115 4 20 15 86-120 400 130 4,5 90 7 34-35 400 95 4 40 16 88-100 400 120 4 50 8 36-37 300 180 2,5 50 17 92-93 300 110 3 100 9 47-48 600 220 3 25 18 141-142 300 140 3,5 50 D: đường kính ống; Lh: chiều dài cống bị hỏng; H: độ sâu chôn cống; f: lưu lượng giao thống Hình 1. Sơ đồ mạng lưới hệ thống thoát nước thành phố Sầm Sơn, tỉnh Thanh Hóa Bảng 2. Đơn giá và tuổi thọ của vật liệu cống thoát nước Đơn giá (1000 đ)/D(mm) No. Vật liệu Y (năm) 200 250 300 350 500 700 1 BTCT 25 183 208 270 283 445 697 2 CSTT 30 167 261 414 501 855 1,316 3 HDPE 50 235 313 392 523 908 1,688 4 Sành 100 257 337 416 545 1,267 2,831 BTCT: Cống bê tông cốt thép; CSTT: Cống cốt sợi thủy tinh; HDPE: Cống HDPE; Sành: Cống sành; Y: Tuổi thọ cống KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 63 (12/2018) 51 2.2. Mô hình tối ưu hóa cải tạo hệ thống thoát nước Mục tiêu thứ nhất là tối thiểu hóa tổng chi phí cải tạo (CPCT) các cống thoát nước. Tổng CPCT (Cct) phụ thuộc vào đường kính cống, vật liệu và phương pháp cải tạo. Min Cct Cct = Cvl +Ctc (1) Cvl= (2) Theo Yang and Su (2007), tổng chi phí phục vụ thi công Ctc phục thuộc vào phương pháp thi công và được xác định như sau: Nếu thay thế cống không mở móng thì: Ctc= (3) Nếu thay thế cống mở móng thì Ctc= (4) Nếu sửa chữa lớn thì Ctc= (5) Nếu sửa chữa nhỏ thì Ctc= (6) Trong đó: Cvl : tổng chi phí của vật liệu thay thế (1000 đồng); Ci: chi phí vật liệu thay thế cho đoạn cống thứ i (đồng) (xác định ở bảng 2); Lhi: chiều dài bị hư hỏng của đoạn cống thứ i (đồng) (xác định ở bảng 1); Ctc: tổng chi phí phục vụ thi công cải tạo các đoạn cống (1000 đồng); Dri: đường kính của đoạn cống thứ i (xác định ở bảng 1); n: số đoạn cống bị hỏng, n=18. Mục tiêu thứ hai là tối đa hóa tuổi thọ trung bình của các đoạn cống (TTC) sau khi cải tạo. Các cống hư hỏng được giả thiết là sẽ phục hồi lại tuổi thọ sau khi cải tạo. Max SL= (7) Trong đó: SL: tuổi thọ trung bình của các đoạn cống sau khi cải tạo (năm); Yi: tuổi thọ của đoạn cống thứ i sau khi cải tạo, phụ thuộc vào vật liệu thay thế của đoạn cống (năm) (xác định ở bảng 1). Mục tiêu thứ ba là tối thiểu hóa việc ảnh hưởng tới giao thông (AHGT) trong quá trình cải tạo đường ống. Các phương pháp thi công khác nhau có thể gây ra việc gián đoạn giao thông khác nhau. Việc mở móng để thi công đường ống trên một đoạn đường nào có thể làm thu hẹp bề mặt đường và vì vậy ảnh hướng tới các phương tiện tham gia giao thông trên đoạn đường đó. Ngược lại, thi công cải tạo đường ống không mở móng sẽ ảnh hưởng ít đến lưu lượng phương tiện tham gia giao thông. Do đó, sự gián đoạn giao thông được xác định bằng công thức sau: Min GT= (8) Trong đó: GT: là mức độ ảnh hưởng tới giao thông (phương tiện/giờ); ai: là hệ số kể đến mức độ ảnh hưởng đến các phương tiện tham gia giao thông trên đường khi cải tạo đoạn cống thứ i, ai =1 nếu thi công mở móng và ai =0 nếu thi công ngầm; fi: là lưu lượng tham gia giao thông trên đường trong điều kiện bình thường (bảng 1) (phương tiện/giờ). 2.3. Giải thuật di truyền NSGA-II Giải thuật NSGA-II là một dạng của giải thuật tiến hóa đa mục tiêu được sử dụng để tìm tập hợp các lời giải tối ưu Pareto cho các vấn đề tối ưu đa mục tiêu. Ba đặc trưng chính của giải thuật NSGA-II là: phát triển các tầng lớp ưu tú, sử dụng cơ chế bảo tồn sự đa dạng của lời giải và tập trung vào các lời giải không vượt trội. Các cá thể Quá trình thực hiện thuật toán trải qua các bước sau: 1. Thuật toán gen bắt đầu với các chuỗi được mã hóa gọi là chromosomes. Trong bài báo này, choromosomes được mã hóa bằng số nguyên và mô tả 2 biến là vật liệu thay thế (Mi) và phương pháp thi công (CMi). Mi được mã hóa là 1 đối với ống bê tông cốt thép (BTCT); 2 đối với ống cốt sợi thủy tinh (CSTT); 3 đối với ống HDPE; 4 đối với ống sành. CMi được mã hóa là 1 khi thay thế cống không mở móng(TCN); 2 khi thay thế cống mở móng (TTMM); 3 khi sửa chữa lớn (SCL); 4 khi sửa chữa nhỏ (SCN). Ràng buộc giữa Mi và CMi được thể hiện trong hình 2, cụ thể là: nếu CMi =1 hoặc 2 thì 1 ≤ Mi ≤ 4; nếu KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 63 (12/2018) 52 CMi=3 hoặc 4 thì Mi=1, với i=1,..,18. 2. Quần thể ban đầu gồm N cá thể được tạo ra theo luật ngẫu nhiên phân phối đồng nhất. Ước tính các hàm mục tiêu: CPCT tổng cộng được xác định theo công thức (1); tuổi thọ trung bình của các đoạn cống cải tạo được xác định theo công thức (7); ảnh hưởng giao thông được xác định theo công thức (8). Hình 2. Sơ đồ mã hóa phương pháp cải tạo và vật liệu thay thế 3. Quần thể hiện tại gồm N cá thể sẽ tham gia vào quá trình lựa chọn, lai tạo và đột biến của thuật toán gen để sinh ra quần thể mới gồm N cá thể. Ước tính các hàm mục tiêu như đã thực hiện ở bước 2. Lai ghép là quá trình trao đổi một phần gen của hai chuỗi bố mẹ thành hai chuỗi con. Trong bài báo này, sử dụng kiểu lai ghép hai điểm. 4. Tổ hợp quần thể hiện tại với N cá thể mới tạo thành quần thể hỗn hợp gồm 2N cá thể. 5. Tìm số lượng các cá thể vượt trội của mỗi cá thể (Ndom) trong quần thể hỗn hợp. Cá thể B được xem là vượt trội so với cá thể A nếu giá trị của mỗi hàm mục tiêu của cá thể B không tồi hơn giá trị của mỗi hàm mục tiểu của cá thể A và tồn tại ít nhất một hàm mục tiêu của cá thể B tốt hơn một hàm mục tiêu của cá thể A. 6. Các cá thể có Ndom nhỏ nhất được xếp hạng 1 (Pareto front tốt nhất). Các cá thể có Ndom nhỏ tiếp theo được xếp hạng 2 (Pareto front thứ hai). Quá trình này tiếp tục cho tới khi mọi cá thể đều được xếp hạng. 7. Sắp xếp các cá thể theo hạng của chúng và tìm hạng của cá thể thứ N, được kí hiệu là Ndomcut. 8. Đối với các cá thể có hạng là Ndomcut thì xác định khoảng mật độ (crowding distance) của mỗi cá thể (đại lượng đo mật độ của các cá thể khác xung quanh một cá thể nào đó) trong không gian hàm mục tiêu. 9. Sắp xếp các cá thể trong quần thể hỗn hợp theo mức độ tăng dần của hạng và giảm dần của khoảng mật độ. 10. N cá thể tốt nhất được xác định ở bước 9 sẽ hình thành nên quần thể mới của thế hệ tiếp theo. 11. Lặp lại từ bước 3 đến bước 9 cho đến khi đạt tới số lượng lớn nhất các thế hệ . Hình 3. Sơ đồ khối của thuật toán NSGA-II 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1. Tập hợp các phương án tối ưu Có 4 loại vật liệu thay thế và 4 phương pháp thi công có thể áp dụng cho 18 đoạn ống hỏng nên sẽ có 418×418 phương án cải tạo cống của HTTN Sầm Sơn. Hình 4 mô tả 2 đường cong Pareto tối ưu cho 2 trường hợp: (i) tối thiểu hóa CPCT và tối đa hóa TTC và (ii) tối thiểu hoá CPCT và tối thiểu hóa AHGT. Trong trường hợp này, các thông số cho thuật toán NSAG-II được thiết lập như sau: số cá thể của quần thể ban đầu Np=300; số thế hệ Ng=900; xác suất lai tạo Pc=0,9; xác suất đột biến Pm=0,1. Kết quả cho thấy rằng các phương án cải tạo với CPCT KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 63 (12/2018) 53 đã xác định thì TTC sau cải tạo sẽ lớn nhất hoặc AHGT sẽ nhỏ nhất. Khi CPCT tăng thì TTC sẽ tăng hoặc AHGT sẽ giảm. Để tăng TTC từ 29 năm (giá trị nhỏ nhất) đến 81 năm (giá trị lớn nhất) thì cần phải đầu tư thêm 674 triệu đồng. Để giảm AHGT từ 389 phương tiện/giờ đến 0 phương tiện/giờ thì cần số kinh phí là 76 triệu. Số lời giải tối ưu thu được chỉ là 38 và 10 (chiếm 13% và 3% số lượng lời giải ban đầu) chứng tỏ việc tìm kiếm phương án tối ưu để cải tạo hệ thống thoát nước là rất khó khăn. Mức độ ảnh hưởng của TTC (vật liệu cống) đến CPCT lớn hơn mức độ ảnh hưởng của tác động giao thông đến chi phí cải tạo. Khi chỉ xét tối ưu theo 2 mục tiêu, CPCT hệ thống thoát nước Sầm Sơn biến đổi từ 1,27 tỷ đến 1,88 tỷ. Hình 4. Đường cong Pareto tối ưu Hình 5. Tập hợp các phương án tối ưu trong trường hợp 3 mục tiêu Để tăng thêm cơ sở lựa chọn phương án tối ưu cải tạo HTTN Sầm Sơn, việc tìm kiếm lời giải tối ưu với 3 mục tiêu được thực hiện. Hình 5 thể hiện các phương án tối ưu được trong không gian 3 chiều tương ứng với 3 hàm mục tiêu là CPCT, TTC và AHGT. Kinh phí cải tạo biến đổi từ 1,26 tỷ đến 2,29 tỷ, cao hơn so với trường hợp tối ưu với hai hàm mục tiêu (như trình bày ở trên). Các phương án được thể hiện trong không gian 3 chiều (hình 5) tạo điều kiện thuận lợi cho việc lựa chọn phương án cải tạo HTTN Sầm Sơn. Chẳng hạn, để có phương án cải tạo chỉ ảnh hưởng tới 230 phương tiện/giờ thì nếu cần TTC là 55 năm thì phải đầu tư kinh phí là 1,62 tỷ đồng và nếu cần TTC là 65 năm thì phải đầu tư 1,67 tỷ đồng. Như vậy, khi số hàm mục tiêu tăng lên thì CPCT hệ thống thoát nước của các phương án tối ưu sẽ tăng lên. 3.2. Ảnh hưởng của các thông số của mô hình tối ưu Sự ảnh hưởng của số lượng thế hệ (Ng) và số lượng của cá thể (Np) tới sự tiến hoá và số lượng các phương án tối ưu (PU) được minh họa trong hình 6. Ban đầu, số thế hệ Ng=320; số cá thể Np=80; xác suất lai tạo Pc=0,9; xác suất đột biến Pm=0,08. Hình 6a minh hoạ các phương án gần tối ưu (sau 50 thế hệ tiến hoá) và phương án tối ưu (sau 320 thế hệ tiến hoá). Nhận thấy, các phương án gần tối ưu bị vượt trội bởi các phương án tối ưu và có xu hướng tiến tới các phương án tối ưu sau khi thêm một số thế hệ tiến hoá (chiều mũi tên). Hình 6b cho thấy khi tăng Ng từ 320 (gấp 4 lần Np=80) đến 600 thì không có sự cải thiện đáng kể về các phương án tối ưu. Tương tự như vậy, không có nhiều thay đổi khi tăng Np từ 300 đến 600 (hình 6c). Tuy nhiên, khi tăng Np từ 80 đến 300 thì các phương án tối ưu đã cải tiến đáng kể. Như vậy, khi Np và Ng đủ lớn thì việc tăng chúng không làm tăng đáng kể số lượng các phương án cải tạo tối ưu HTTN Sầm Sơn. Khi đánh giá ảnh hưởng của một thông số nào đó đến PU và PUG thì thông số đó được thay đổi trong khi giữ nguyên các thống số còn lại. Ảnh hưởng của các thông số đến số lượng các phương án tối ưu PU và phương án tối ưu không ảnh hưởng đến giao thông (PUG) được thể hiện trong bảng 3. Kết quả KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 63 (12/2018) 54 cho thấy PU tăng khi Ng <320 và PU sẽ không thay đôi khi Ng lớn hơn 4 lần Np (Ng>320, Np=80). PUG đạt giá trị lớn (51%) khi Ng=4Np. Khi Np >200 tăng thì PU và PUG sẽ không thay đổi nhiều. Khi 0,85< Pc<0,9 thì PU sẽ lớn hơn so với giá trị của PU tương ứng với Pc nằm trong khoảng còn lại. Pc không ảnh hưởng nhiều tới PUG. Khi Pm tăng thì PU và PUG giảm. Hình 6. Ảnh hưởng của các thông số đến lời giải Bảng 3. Kết quả phân tích độ nhạy các thông số của giải thuật NSGA-II Thông số PU 1 PUG2 Số thế hệ Ng 100 40 (50%)3 12(30%)4 160 73(91%) 19(26%) 240 72(90%) 10(14%) 320 80(100%) 41(51%) 400 80(100%) 27(34%) 480 80(100%) 16(20%) 600 79(99%) 27(34%) Số lượng cá thể Np 100 100(100%) 26(26%) 200 77(39%) 12(16%) 300 120(40%) 25(21%) 400 139(35%) 25(18%) 500 173(35%) 54(31%) 600 251(42%) 99(39%) Xác suất lai tạo Pc 0.8 50(63%) 6(12%) 0.85 72(90%) 8(11%) 0.9 80(100%) 11(14%) 0.95 59(74%) 7(12%) Xác suất đột biến Pm 0.05 80(100%) 22(28%) 0.1 30(38%) 7(23%) 0.15 14(7%) 1(7%) 1: Phương án tối ưu; 2:Phương án tối ưu không tác động giao thông; 3: Phần trăm của PU so với Np; 4: Phần trăm của PUG so với PU; 3.3. Phân tích lựa chọn các phương án Để hiểu rõ hơn về tập hợp các phương án tối ưu cân bằng giữa TTC và AHGT ở một CPCT xác định, một mặt cong 3 chiều chứa đựng tập hợp các phương án tối ưu được thiết lập. Hình 7a cho thấy có một số đỉnh và một số vùng thấp tồn tại trên mặt cong 3 chiều chứa tập hợp các lời giải tối ưu (mặt PS). Điều đó chứng tỏ rằng tập hợp các phương án tối ưu cải tạo HTTN là tập hợp các lời giải không lồi và rất khó để tìm ra lời giải bằng các phương pháp truyền thống. KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 63 (12/2018) 55 Để thuận lợi cho việc lựa chọn phương án cải tạo HTTN trên cơ sở phân tích hiệu quả - chi phí, một bản đồ đường đồng mức CPCT HTTN với trục tung là mức độ AHGT, trục hoành là TTC được thiết lập (hình 7b) trên cơ sở mặt PS đã thiết lập ở trên. Khi AHGT là 100 (pt/giờ) và TTC là 68 năm thì CPCT là 1860 (triệu đồng). Khi AHGT nhỏ hơn 60 phương tiện/năm thì các đường đồng mức CPCT gần song song với trục hoành và thưa hơn các đường đồng mức khi AHGT lớn hơn 60 phương tiện/năm. Điều đó chứng tỏ rằng khi TTC > 60 phương tiện/giờ thì mức độ ảnh hưởng của nó tới CPCT lớn hơn khi TTC< 60 phương tiện/giờ. Hình 7. Mặt Pareto 3 chiều (PS) cho vùng nghiên cứu (a) Mặt phẳng hiệu quả - chi phí được rút ra từ mặt PS Bảng 4 thể hiện phương án cải tạo HTTN Sầm Sơn có CPCT nhỏ nhất (phương án A trên hình 7b). Phương án A có CPCT là 1,25 tỉ đồng, tuổi thọ trung bình của cống sau cải tạo là 27 năm và ảnh hưởng tới giao thông là 253 phương tiện/giờ. Trong phương án A, vật liệu BTCT chiếm 86,3%, mỗi vật liệu còn lại chiếm 5,6%. Những đoạn cống có mật độ tham gia giao thông lớn như đoạn 8-9 và đoạn 92-93 được áp dụng biện pháp thi công ngầm; trong khi đó, những đoạn cống có mật độ giao thông nhỏ được áp dụng biện pháp thi công mở móng (7 đoạn). Bảng 4. Vật liệu và phương pháp thi công của các cống cải tạo ứng phương án với CPCT nhỏ nhất (điểm A trên hình 7b) TT Tên đoạn Vật liệu Phương pháp cải tạo 1 2-3 BTCT SCN1 2 4-5 BTCT TCMM2 3 8-9 BTCT TCN3 4 11-12 BTCT SCN 5 21-22 HDPE TCN 6 32-33 BTCT SCN 7 34-35 BTCT SCN 8 36-37 BTCT SCN 9 47-48 BTCT TCMM 10 57-58 BTCT TCMM 11 60-61 BTCT TCMM 12 70-71 BTCT TCMM 13 84-85 BTCT SCN 14 83-149 BTCT TCMM 15 86-120 Sành TCN 16 88-100 BTCT SCN 17 92-93 BTCT SCN 18 141-142 CSTT TCMM 1, 2 và 3 được giải thích trong hình 2 Bảng 5. Vật liệu và phương pháp thi công của các cống cải tạo ứng với TTC lớn nhất và AHGT nhỏ nhất (điểm B trên hình 7) TT Tên đoạn Vật liệu của điểm B Phương pháp cải tạo của điểm C 1 2-3 Sành SCN 2 4-5 HDPE SCN 3 8-9 BTCT SCN KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 63 (12/2018) 56 TT Tên đoạn Vật liệu của điểm B Phương pháp cải tạo của điểm C 4 11-12 Sành SCN 5 21-22 Sành TCN 6 32-33 Sành SCN 7 34-35 Sành SCN 8 36-37 Sành SCL4 9 47-48 BTCT SCN 10 57-58 Sành SCN 11 60-61 Sành TCN 12 70-71 BTCT SCN 13 84-85 CSTT SCN 14 83-149 HDPE TCN 15 86-120 Sành TCN 16 88-100 Sành SCN 17 92-93 Sành SCN 18 141-142 Sành SCN 4 được giải thích trong hình 2 Bảng 5 mô tả vật liệu của phương án có tuổi thọ cao nhất 78 năm (điểm B trên hình 7) và phương án ảnh hưởng đến giao thông thấp nhất 0 phương tiện/giờ (điểm C trên hình 7b). Nhận thấy, có 61,1% vật liệu sành được sử dụng cho phương án B, tiếp đến là 16,7% vật liệu là BTCT, các vật liệu còn lại chỉ chiếm 11,2%. Đối với phương án C, 72,2% số đoạn cống được cải tạo bằng phương pháp sửa chữa nhỏ, biện pháp thi công ngầm chiếm 22,2% và 5,6% số cống còn lại được cải tạo bằng sửa chữa lớn. 4. KẾT LUẬN Bài báo đề xuất một mô hình tối ưu đa mục tiêu để lựa chọn phương án tối ưu cải tạo hệ thống thoát nước thành phố Sầm Sơn, Thanh Hoá. Giải thuật di truyền NSGA-II được sử dụng để tìm tập hợp các phương án tối ưu (lời giải Pareto) cân bằng giữa 3 mục tiêu: chi phí cải tạo cống nhỏ nhất, tuổi thọ cống lớn nhất và ảnh hưởng tới giao thông nhỏ nhất. Thông qua phân tích ảnh hưởng của các thông số tới số lượng các phương án tối ưu và số lượng các phương án cải tạo không AHGT, bộ thông số của giải thuật NSGA-II được xác định. Từ đó, các đường đồng mức về CPCT trong mối quan hệ với TTC và AHGT được thiết lập để hỗ trợ việc lựa chọn các phương án tối ưu. Ba phương án cân bằng có CPCT nhỏ nhất (phương án A), TTC lớn nhất (phương án B) và AHGT nhỏ nhất (phương án C) đã được phân tích để cơ quan quản lý có cơ sở lựa chọn phương án tốt nhất. Việc sử dụng mô hình tối ưu đa mục tiêu đã định lượng các chi phí không trực tiếp (AHGT) trong thực hiện cải tạo HTTN. TÀI LIỆU THAM KHẢO Hai, D. M. (2018). “Ứng dụng giải thuật di truyền NSGA-II để lựa chọn phương án tối ưu cải tạo hệ thống thoát nước thành phố Sầm Sơn, Thanh Hóa.” Tuyển tập kỷ yếu Hội nghị thường niên trường Đại học Thủy lợi 2018. Deb, K., Pratap, A., Agarwal, S., and Meyarivan, T. (2002). “A fast and elitist multiobjective genetic algorithm: NSGA-II.” IEEE Transactions on Evolutionary Computation, 6(2), 182–197. Sharma, S., Rangaiah, G. P., and Cheah, K. S. (2012). “Multi-objective optimization using MS Excel with an application to design of a falling-film evaporator system.” Food and Bioproducts Processing, Institution of Chemical Engineers, 90(2), 123–134. Yang, M. Der, and Su, T. C. (2007). “An optimization model of sewage rehabilitation.” Journal of the Chinese Institute of Engineers, Transactions of the Chinese Institute of Engineers,Series A/Chung-kuo Kung Ch’eng Hsuch K’an, 30(4), 651–659. KHOA HỌC KỸ THUẬT THỦY LỢI VÀ MÔI TRƯỜNG - SỐ 63 (12/2018) 57 Abstract: MULTI-OBJECTIVE OPTIMAL DESIGN OF SEWERAGE REHABILITATION FOR THE SAM SON SEWERAGE SYSTEM, THANH HOA PROVINCE The rehabilitation of a sewerage system is to maintain its initial designed capacity. Implementing multi-objective optimal rehabilitation plans results in both increase in benefit and mitigation of negative environmental impact.This paper proposed a multi objective optimal model to determine the optimal rehabilitation plans of Sam Son sewerage system, Thanh Hoa province. NSGA-II was utilized to define Pareto solution sets which were trade off solutions among three objectives including minimum rehabilitation cost, maximum service life and minimum traffic impact. As a result, rehabilitation cost contours in relation to service lifes and traffic disruption were established to determine optimal rehabilitation plans.Three trade off plans including the plan A with the minimum rehabilitation cost (12,5 billion VND), the plan B with the maximum service life (78 years) and the plan C with minimum traffic disruption (0 veheicle/hr) were analyzed in more detail to facilitate decision makers. Using the multi objective optimal design helped to quantify social costs of rehabilitation costs. Keywords: Swerage systems, rehabilitation, optimization, NSGA-II. Ngày nhận bài: 31/10/2018 Ngày chấp nhận đăng: 07/12/2018
File đính kèm:
xay_dung_mo_hinh_toi_uu_da_muc_tieu_de_lua_chon_phuong_an_ca.pdf