Xây dựng mô hình làng nghề thủ công mỹ nghệ gắn với du lịch ở Đồng Nai và các vùng phụ cận
Tỉnh Đồng Nai có vị trí địa lý là cửa ngõ của Thành phố Hồ Chí Minh với
những điểu kiện tự nhiên và xã hội thuận lợi, có nhiều tiềm năng trong phát triển
mọi mặt nên đã trở thành vùng kinh tế trọng điểm phía Nam; có sự giao thoa văn
hóa các vùng miền, tạo ra nét văn hóa riêng. Bản sắc riêng đó được kết tinh và
thể hiện đậm nét trong các sản phẩm thủ công mỹ nghệ nói chung, đặc biệt trong
gốm sứ mỹ nghệ nói riêng. Các làng nghề truyền thống gắn liền với lịch sử hình
thành, phát triển của vùng đất Đồng Nai và các vùng phụ cận có khả năng tạo
điều kiện cho phát triển du lịch, đồng thời du lịch sẽ là động lực cho phát triển
các làng nghề thủ công mỹ nghệ tại đây. Cho nên, việc xây dựng mô hình làng
nghề thủ công mỹ nghệ gắn với du lịch sinh thái và văn hóa đã, đang trở nên cấp
thiết để phát triển mọi lĩnh vực thực sự được lâu dài và bền vững.
Tóm tắt nội dung tài liệu: Xây dựng mô hình làng nghề thủ công mỹ nghệ gắn với du lịch ở Đồng Nai và các vùng phụ cận
![Xây dựng mô hình làng nghề thủ công mỹ nghệ gắn với du lịch ở Đồng Nai và các vùng phụ cận Xây dựng mô hình làng nghề thủ công mỹ nghệ gắn với du lịch ở Đồng Nai và các vùng phụ cận](https://s1.tailieuvn.net/xb70nb5jd4llaq8g/thumb/2022/01/01/xay-dung-mo-hinh-lang-nghe-thu-cong-my-nghe-gan-voi-du-lich_OYTPUGjmYA.jpg)
Hội thảo: “Gốm Đồng Nai & các vùng phụ cận, giá trị truyền thống & vấn đề phát triển” Nguyễn Thị Hợp 1 XÂY DỰNG MÔ HÌNH LÀNG NGHỀ THỦ CÔNG MỸ NGHỆ GẮN VỚI DU LỊCH Ở ĐỒNG NAI VÀ CÁC VÙNG PHỤ CẬN Tỉnh Đồng Nai có vị trí địa lý là cửa ngõ của Thành phố Hồ Chí Minh với những điểu kiện tự nhiên và xã hội thuận lợi, có nhiều tiềm năng trong phát triển mọi mặt nên đã trở thành vùng kinh tế trọng điểm phía Nam; có sự giao thoa văn hóa các vùng miền, tạo ra nét văn hóa riêng. Bản sắc riêng đó được kết tinh và thể hiện đậm nét trong các sản phẩm thủ công mỹ nghệ nói chung, đặc biệt trong gốm sứ mỹ nghệ nói riêng. Các làng nghề truyền thống gắn liền với lịch sử hình thành, phát triển của vùng đất Đồng Nai và các vùng phụ cận có khả năng tạo điều kiện cho phát triển du lịch, đồng thời du lịch sẽ là động lực cho phát triển các làng nghề thủ công mỹ nghệ tại đây. Cho nên, việc xây dựng mô hình làng nghề thủ công mỹ nghệ gắn với du lịch sinh thái và văn hóa đã, đang trở nên cấp thiết để phát triển mọi lĩnh vực thực sự được lâu dài và bền vững. 1. Khai thác và sản xuất những sản phẩm thủ công mỹ nghệ phục vụ cho du lịch Việc khai thác và sản xuất ra những sản phẩm thủ công mỹ nghệ có vai trò quan trọng hàng đầu để tạo ra các giá trị, cụ thể là cung cấp các sản phẩm đặc trưng riêng của vùng miền phục vụ du khách. Trong đó, hai giá trị công năng và mỹ thuật của sản phẩm là cốt lõi để nhắm tới mục tiêu chiến lược của cơ sở sản xuất, doanh nghiệp là lợi nhuận, để tái sản xuất và không ngừng phát triển. Lợi nhuận cũng là động lực thúc đẩy mọi thành phần tham gia trong mô hình luôn sáng tạo ra ngày càng nhiều sản phẩm phong phú, đa dạng và có giá trị hơn. * Sản phẩm ở các làng nghề truyền thống Nói đến Đồng Nai, không thể không nhắc đến đồ gốm mỹ nghệ Biên Hòa – đẹp và độc đáo, thể hiện trong câu ca dao ngọt ngào “Đồng Nai có gốm Biên Hòa Hội thảo: “Gốm Đồng Nai & các vùng phụ cận, giá trị truyền thống & vấn đề phát triển” Nguyễn Thị Hợp 2 Đẹp, bền, duyên dáng ai mà lãng quên” Nghe câu ca có sức quyến rũ như thế, du khách có thể bị lôi cuốn và tự nhiên thích thú sản phẩm lúc nào không biết. Những nhà hoạt động trong ngành du lịch, khi khai thác những giá trị hữu hình của sản phẩm cũng nên quan tâm đến giá trị vô hình ở phía sau, tiềm ẩn trong văn học, nghệ thuật của vùng đất. Làng gốm truyền thống Biên Hòa được hình thành và phát triển vượt lên trên giới hạn về thời gian (nếu so sánh với các làng gốm cổ Bát Tràng hay Phù Lãng). Từ thế kỷ XVII – XVIII, ở đây chỉ sản xuất gốm gia dụng là chính, phải đến cuối thế kỷ XIX, sang đầu thế kỷ XX, công nghệ gốm mới thực sự phát triển mạnh, với nhiều sản phẩm phong phú, đa dạng (tranh, tượng gốm). Các lò gốm Biên Hòa là nơi hội tụ nhiều nghệ nhân gốm từ nhiều vùng miền khác nhau, nên thẩm mỹ đa dạng. Tuy có lúc sự đa dạng này là tương đối pha tạp, song lại được lợi thế rút kinh nghiệm của các vùng gốm cổ ra đời từ hàng thế kỷ trước. Bằng sự sáng tạo không ngừng về mặt thẩm mỹ, trong khả năng tiết giảm sự lệ thuộc theo khuôn mẫu của gốm miền Bắc (hay một vài nơi khác), cộng với kỹ thuật sản xuất riêng, các nghệ nhân đã sản sinh ra được một dòng sản phẩm gốm mỹ nghệ có giá trị và chứa đựng những đặc trưng riêng có của gốm Đồng Nai: Thiên nhiên ban cho chất đất tại đây làm xương gốm xốp, nhẹ hơn gốm Bát Tràng; với kỹ thuật khắc chìm (nổi bật nhất), chạm lọng (một số loại), chấm men (phối được nhiều màu trên cùng một sản phẩm, ranh giới rõ rệt, tính trang trí cao); cùng với những màu men lạ (trắng ta, đỏ đá, xanh đồng trổ bông); đã làm cho gốm Đồng Nai không “đụng hàng” với các nơi khác. Gốm Đồng Nai có hai dòng sản phẩm chủ yếu, một là dòng gốm mỹ nghệ hoa văn đất trắng, với kỹ thuật khắc chìm, chạm lọng mà hoa văn được khắc vẽ trực tiếp lên xương gốm; hai là dòng gốm đất đen được nung ở nhiệt độ cao bằng củi đốt. Ở dòng thứ nhất, sản phẩm gồm có đồ thờ cúng, đồ gia dụng, Hội thảo: “Gốm Đồng Nai & các vùng phụ cận, giá trị truyền thống & vấn đề phát triển” Nguyễn Thị Hợp 3 tranh, tượng nhỏ, vật liệu kiến trúc, xây dựng; với hình dáng cũng như hoa văn trang trí khá thoải mái, phóng túng, chất men và màu men độc đáo Cùng trong dòng này, phải kể đến những sáng tác gốm độc bản của thầy và trò Trường Cao đẳng Mỹ thuật Trang trí Đồng Nai (tiền thân là Trường Dạy nghề Biên Hòa). Hàng loạt tác phẩm được sáng tác và thể nghiệm cùng một số lò gốm ở Biên Hòa đã khẳng định một mảng gốm rất đặc trưng của Đồng Nai. Để làm ra tác phẩm, thầy trò cùng trải qua một quy trình bài bản thể hiện từ cách chọn lựa đề tài, tư duy sáng tạo, đến sự biểu cảm khối hình và mảng trang trí biến hóa cùng màu men trầm, sâu; từ đó mang lại hiệu quả sang quý cho sản phẩm, góp phần nâng nghệ thuật gốm Biên Hòa vươn tới vẻ đẹp và sự khác biệt. Dòng thứ hai là những sản phẩm được làm thủ công hoàn toàn từ đất sét; có kích thước khá lớn như chum, vại Chúng rất quý hiếm vì vừa bền chắc, bóng, vừa không bị tác động bởi hóa chất, là niềm tự hào của gốm mỹ nghệ Biên Hòa. Sản phẩm phù hợp trong trang trí sân vườn mà khách hàng nhiều nước ưa chuộng. Đặc biệt trên cả nước ta chỉ có ở đây mới sản xuất được loại gốm này. Ngay cả các nước trong khu vực như Thái Lan, Campuchia cũng làm gốm đất đen, nhưng sản phẩm không bằng của Việt Nam, vì thế, dòng gốm này không bị cạnh tranh, mang lại tiềm năng xuất khẩu lớn. Việc sản xuất đối với làng nghề đã quan trọng, việc thông tin và quảng bá sản phẩm cũng quan trọng không kém. Các làng nghề tại đây đã xây dựng và đăng ký nhãn hiệu riêng “Gốm Sứ Mỹ nghệ Đồng Nai” cho sản phẩm của họ là một bước đi cần thiết để đẩy mạnh xúc tiến thương mại và tìm kiếm, mở rộng thị trường tiêu thụ. Bước tiếp theo, ngoài việc xây dựng kế hoạch sản xuất, cần khôi phục và tái tạo lại không gian xưa cũ của làng nghề truyền thống đúng như nó từng có trong một diện tích hẹp hơn, theo kiểu một bảo tàng sống, để du khách được trải nghiệm thực tế, có thể còn được tự tay làm ra sản phẩm. Điều này thật sự hấp dẫn mọi du khách, như thế, vừa giữ gìn bản sắc truyền thống của gốm mỹ Hội thảo: “Gốm Đồng Nai & các vùng phụ cận, giá trị truyền thống & vấn đề phát triển” Nguyễn Thị Hợp 4 nghệ Đồng Nai, vừa đi đúng hướng theo quy luật giá trị của nền kinh tế thị trường. *Sản phẩm tại các làng nghề mới Ngoài những sản phẩm từ các làng nghề truyền thống thì các làng nghề mới cũng đóng góp lượng sản phẩm không nhỏ và khá độc đáo cho ngành du lịch. - Cơ sở chế tác đá ở phường Bửu Long, với sản phẩm gồm có các tượng Phật, tượng lân, sư, rồng, đèn đá, búp sen được trưng bày, bán ở nhiều cửa hàng tại TP.HCM, Phố cổ Hội An, các địa điểm tham quan, du lịch, hội chợ. - Đồ gỗ thủ công mỹ nghệ tại làng Trà Cổ, xã Bình Minh, huyện Trảng Bom rất nổi tiếng. Từ việc tận dụng gỗ vụn, những người thợ đã làm ra các sản phẩm lưu niệm nhỏ xinh như một thứ đồ chơi ngồ ngộ, gồm có: máy bay, thuyền buồm, ô tô, xích-lô Cơ sở sản xuất Thành Nhân, ngoài việc trưng bày, bán sản phẩm, còn mời khách tham quan quy trình chế tác. - Làng mộc mỹ nghệ ở Xuân Tâm, huyện Xuân Lộc, mới hình thành những năm gần đây. Với nguyên liệu từ tự nhiên là gốc rễ cây rừng lớn nhỏ các loại, họ đã chế tác thành những sản phẩm độc nhất vô nhị, có thể thuyết phục được ngay cả những khách hàng khó tính. - Cách đây không lâu, thị trường sản phẩm thủ công mỹ nghệ có thêm một số sản phẩm mới nữa. Đó là kết quả của những cuộc tìm tòi về mặt hình thức thể hiện các chất liệu khác lạ, như: Tranh gạo Thái Hoàng; tranh đá quý Ngọc Thơm; tượng, bình hoa, chậu cây làm bằng composite mang lại diện mạo cho hàng thủ công mỹ nghệ Đồng Nai thêm đa dạng, hấp dẫn. - Ngược lên hướng thượng lưu sông Đồng Nai, du khách được tiếp cận với nghề dệt thổ cẩm khá đặc sắc của người bản địa Châu Mạ. Sản phẩm của họ là những tấm vải, khăn màu sắc rực rỡ, hoa văn tinh tế. Hội thảo: “Gốm Đồng Nai & các vùng phụ cận, giá trị truyền thống & vấn đề phát triển” Nguyễn Thị Hợp 5 Song song với sự tiếp cận không gian vật chất của các làng nghề, sự hòa mình vào các không gian du lịch sinh thái và văn hóa cũng khiến cho du khách cảm thấy thú vị. Ở Đồng Nai và các vùng phụ cận, tài nguyên du lịch thiên nhiên có thế mạnh cần mở rộng khai thác để tạo thêm các giá trị nhằm cuốn hút du khách. 2. Du lịch tạo ra động lực để phát triển các làng nghề thủ công mỹ nghệ Du lịch là ngành kinh tế tổng hợp có vị trí quan trọng, mang tính liên ngành, liên vùng. Du lịch có thể thu hút vốn đầu tư và hỗ trợ làng nghề trong việc xuất khẩu tại chỗ, tạo ra thị trường tiêu thụ độc lập, thị trường giao lưu với du khách, qua đó giao lưu với doanh nghiệp thương mại. Du lịch góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cải thiện điều kiện dân sinh cho cộng đồng dân cư nơi đây. Khi ngành du lịch tham gia hỗ trợ vào hoạt động của các làng nghề, sẽ góp phần làm sản phẩm của làng nghề chuyển dịch ra khỏi “hàng rào lũy tre làng” mà lan tỏa đi khắp bốn phương. Nguồn lợi từ kinh tế du lịch sẽ góp phần vào sự phát triển của làng nghề thủ công mỹ nghệ. - Những sản phẩm mà ngành du lịch hướng tới để khai thác không phải do họ làm ra mà có sẵn tại các vùng miền, địa phương... Đó là những tài nguyên du lịch thiên nhiên và văn hóa. Chẳng hạn, đến huyện Tân Phú ở thượng nguồn sông Đồng Nai, du khách được dịp tham quan khu du lịch sinh thái – Vườn Quốc gia Nam Cát Tiên. Ngoài ra, những địa danh khác không thể bỏ qua như: Cù lao Ba Xê, Cù lao Cỏ, Cù lao Hiệp Hòa... khu du lịch Bửu Long, thác Giang Điền, núi Chứa Chan, cũng góp phần mở rộng không gian du lịch, mở rộng tầm nhìn của du khách. - Dọc sông Đồng Nai về hướng Bắc có làng Bưởi Tân Triều, Bắp nếp Tân Triều. Trong đó nổi bật là điểm du lịch sinh thái – Vườn. Du khách tới đây được tham quan quá trình trồng bưởi, chế biến rượu bưởi, các món đặc sản bưởi trong không gian đờn ca tài tử. Hội thảo: “Gốm Đồng Nai & các vùng phụ cận, giá trị truyền thống & vấn đề phát triển” Nguyễn Thị Hợp 6 - Những địa danh văn hóa, lịch sử, như: Văn miếu Trấn Biên, Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh; hay hàng trăm ngôi Chùa lớn nhỏ, Nhà Thờ giáo xứ lâu đời; cùng với những Lễ hội Kỳ Yên, Lễ hội Chùa Ông, sự kiện văn hóa như các Lễ rước, Đua thuyền rồngcó thể gọi là những “hàng hóa” chất lượng cao, góp phần làm đa dạng hóa loại hình sản phẩm du lịch. Nhưng đôi bên địa phương và ngành du lịch phải phối, kết hợp một cách chặt chẽ, hợp lý để cùng đạt được lợi ích kinh tế và văn hóa cho địa phương, cũng như văn hóa và kinh tế cho du lịch. Nếu mô hình du lịch gắn kết chặt chẽ với làng nghề được triển khai đồng bộ và hiệu quả trên địa bàn tỉnh Đồng Nai và các vùng phụ cận thì những mặt hàng thủ công mỹ nghệ sẽ có thêm cơ hội được bảo tồn, duy trì và phát triển, có thị trường tiêu thụ ổn định, góp phần phát triển ngành thủ công mỹ nghệ trên một vùng rộng lớn. 3. Kinh nghiệm từ mô hình phát triển kinh tế vùng, gắn với du lịch của một nước ở châu Á - Trường hợp Hàn Quốc (Korea) Toàn bộ hòn đảo Che-chu (Jeju) của họ thực tế được hình thành từ một miệng núi lửa lớn, một khối nham thạch đá ba-dan khổng lồ. Về mặt phong cảnh thiên nhiên không phải là đặc sắc, nhưng nhà nước Hàn Quốc đã xây dựng nơi đây thành khu du lịch độc lập và hấp dẫn. Họ khai thác triệt để những truyền thuyết về các vị thần trên đảo, những câu chuyện thú vị về hình ảnh người phụ nữ, những ngôi làng cổ với những căn nhà không bao giờ có cửa ra vào; giới thiệu những sản phẩm thủ công mỹ nghệ khá độc đáo được chế tác từ đá dung nham có lỗ rỗng như tổ ong. Ngoài ra, các sản phẩm được chế biến từ động-thực vật như: Cao ngựa, mật ong, mật ong linh chi, các loại sô-cô-la trái cây, các loại kẹo vi-ta-min C hương trái cây đều được thương hiệu quốc gia Samsung bảo trợ. Các doanh nghiệp hay cơ sở sản xuất tại đây được sử dụng logo Samsung in trên bao bì sản phẩm của họ, khiến cho khách hàng thực sự yên tâm về chất Hội thảo: “Gốm Đồng Nai & các vùng phụ cận, giá trị truyền thống & vấn đề phát triển” Nguyễn Thị Hợp 7 lượng. Tất cả những sản phẩm ở trên hòn đảo này du khách chỉ có thể mua được tại chính nơi đây, những nơi khác trên toàn Hàn Quốc đều không có, họ cũng không xuất khẩu để giữ vị trí độc tôn. Đến đảo Che-chu theo các tour du lịch, du khách từng được ưu đãi là miễn thị thực nhập cảnh và gần như không phải trả tiền vé máy bay vì được nhà nước Hàn Quốc trợ giá. Như vậy, họ mời du khách tới tham quan Che-chu cũng chính là mời tới mua nhiều chủng loại sản phẩm lạ và độc đáo tại đây. Những khoản đầu tư ban đầu đều được tính hết vào giá của sản phẩm. Lợi nhuận từ việc bán hàng được chia sẻ, hỗ trợ sang ngành du lịch, ngành du lịch lại đưa du khách tới mua sản phẩm, hình thành một vòng tròn khép kín. Qua mỗi năm, lượng du khách tới Che-chu ngày càng tăng lên. Có thể nói, Hàn Quốc đã rất thành công trong mô hình xây dựng, duy trì và phát triển kinh tế vùng đảo (bốn bề là nước) khi gắn kết với du lịch. Giờ đây, đời sống ngày càng được nâng cao, bên cạnh những nhu cầu thiết thân như: ăn, mặc, ở, con người còn có nhu cầu về du lịch, thưởng ngoạn cảnh đẹp, trải nghiệm ẩm thực, giao lưu văn hóa, mua sản phẩm thủ công mỹ nghệ để lưu giữ kỷ niệm trong ký ức và làm đẹp cho không gian sống. Sự tác động qua lại của hai thành phần trong mô hình làng nghề - du lịch sẽ mang lại hiệu quả nhiều mặt. Hình thức phát triển làng nghề thủ công mỹ nghệ gắn với du lịch rất cần một cách làm chuyên nghiệp. Trong đó lãnh đạo tỉnh cần chỉ đạo để có sự phối hợp đồng bộ giữa các ngành liên quan nhằm thiết lập và không ngừng hoàn thiện mô hình quy hoạch tổng thể, có tính hệ thống, phát huy tốt những tiềm năng và lợi thế của địa phương, có sự hỗ trợ của tỉnh, trong trường hợp cụ thể có thể kiến nghị với nhà nước. Nhà nước cần có chính sách xã hội hóa du lịch để phát huy sức mạnh tổng hợp của các thành phần kinh tế, không chỉ trong tỉnh Đồng Nai mà còn phát triển trên cả nước. Ngoài ra, Tỉnh cần quan tâm tới việc đào tạo thế hệ nghệ nhân trẻ, tôn vinh và khen thưởng các nghệ nhân tài năng, thợ giỏi. Nhưng trên tất cả còn cần một thái độ tích cực của từng người dân nơi Hội thảo: “Gốm Đồng Nai & các vùng phụ cận, giá trị truyền thống & vấn đề phát triển” Nguyễn Thị Hợp 8 làng nghề trong nhận thức tự giác về giá trị của việc sản xuất, kinh doanh gắn kết với du lịch là thật sự quan trọng để cùng phát triển./. TP.HCM, tháng 04 năm 2015 N.T.H Hội thảo: “Gốm Đồng Nai & các vùng phụ cận, giá trị truyền thống & vấn đề phát triển” Nguyễn Thị Hợp 9 Tài liệu tham khảo 1. Biên Hòa – Đồng Nai 300 năm hình thành và phát triển, NXB Đồng Nai, năm 1998. 2. Phan Văn Dũng, Nguyễn Văn Thông, Nguyễn Yên Trí, Gốm Biên Hòa, NXB TH. Đồng Nai, năm 2004. 3. Trần Đình Quả, Nghệ thuật trang trí gốm Biên Hòa, dongnaiart.edu.vn 4. Trần Hiếu Thuận, Có một “đời sống văn hóa gốm” ở Biên Hòa, Tạp chí VHNT, số 5/1997. 5. Trần Quốc Vượng, Về nền tảng văn hóa dân gian ở vùng Đông Nam Bộ, Việt Nam – Cái nhìn địa văn hóa, NXB Văn hóa Dân tộc, năm 1998. 6. Đồng Nai – hấp dẫn làng nghề, ttxtdldongnai.vn 7. Một góc nhìn từ sản phẩm thủ công mỹ nghệ Đồng Nai, khuyencongdongnai.org.vn Về tác giả Bản Tham luận Nguyễn Thị Hợp - Tiến sĩ Nghệ thuật Phó Trưởng ngành Lý luận Mỹ thuật – Hội Mỹ thuật TP. Hồ Chí Minh Địa chỉ liên lạc: 456/37 Cao Thắng (ND); Phường 12; Quận 10; TP.HCM ĐTDĐ: 090 83 82 098 Email – hopnguyen357@yahoo.com.vn hoặc hopnguyen0357@gmail.com
File đính kèm:
xay_dung_mo_hinh_lang_nghe_thu_cong_my_nghe_gan_voi_du_lich.pdf