Về nhiệm vụ nghiên cứu của hướng y sinh nhiệt đới tại Trung tâm Nhiệt đới Việt-Nga

 Những vấn đề chung 
Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 02, 03 - 2013 15 
VỀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU CỦA HƯỚNG Y SINH NHIỆT ĐỚI 
TẠI TRUNG TÂM NHIỆT ĐỚI VIỆT - NGA 
PHẠM XUÂN NINH, NGUYỄN QUỐC ÂN 
Y sinh nhiệt đới là một trong ba hướng khoa học của Trung tâm Nhiệt đới 
Việt - Nga (TTNĐV-N). Nhiệm vụ đầu tiên được đặt ra cho hướng này là nghiên 
cứu về hậu quả của chiến tranh hoá học của Mỹ ở Việt Nam và tác động của chất 
độc sinh thái chứa dioxin đối với sức khoẻ con người; các nhiệm vụ tiếp theo được 
đặt ra là: Nghiên cứu các bệnh truyền nhiễm nhiệt đới nguy hiểm; nghiên cứu khả 
năng thích nghi và bệnh nghề nghiệp và chuyển giao công nghệ y - sinh học từ Liên 
bang Nga với sự tham gia của nhiều chuyên gia công tác tại các viện, học viện của 
hai nhà nước: Viện Các vấn đề Sinh thái và Tiến hoá mang tên Seversov và Viện 
Sinh thái mang tên Bakh thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga (VHLKH); Viện Y học 
lâm sàng và Thực nghiệm, Viện Thông tin Y tế, xã hội và sinh thái; Trung tâm Chẩn 
đoán phân tử thuộc Bộ Y tế; Viện Điều hoà sinh học và Lão khoa Saint-Petersburg 
thuộc Viện Hàn lâm Y học Nga (VHLYH); Học Viện quân Y Kirốp của Liên 
bang Nga; Học Viện Quân y; Viện Quân y 108; Viện Quân y 175; Viện Vệ sinh 
Phòng dịch quân đội, Viện Vệ sinh Dịch tễ Tây Nguyên; Viện Y học hàng không 
của Việt Nam. Chỉ đạo và giám sát các chương trình này là Viện sĩ VHLKH 
Sokolop V.E., Kunsevic A.D., Viện sĩ VHLYH Sofronov G.A., Tiunov L.A., 
Golikov N.S., Giáo sư TS Nguyễn Văn Thưởng, Giáo sư TS Nguyễn Cảnh Cầu, 
Giáo sư TSKH Bùi Đại, Giáo sư TSKH Nguyễn Hưng Phúc 
1. Ngay từ tháng 11 năm 1988, đề tài về nghiên cứu hậu quả y - sinh học của 
cuộc chiến tranh hoá học do Mỹ tiến hành ở Việt Nam đã được triển khai. Đề tài 
nghiên cứu này được chia thành các giai đoạn: Nghiên cứu thăm dò xây dựng luận 
cứ khoa học (1988 - 1990); nghiên cứu tổng hợp xây dựng phương pháp luận về 
phát hiện và đánh giá hậu quả lâu dài của chất độc Da cam/Dioxin (1991 - 1993); 
nghiên cứu xây dựng quy trình phát hiện các biểu hiện di truyền sinh thái của hậu 
quả y học lâu dài của chất độc hoá học, xác định mức độ phơi nhiễm (1994 - 1997) 
và đề xuất phương pháp chẩn đoán, điều trị và dự phòng phơi nhiễm dioxin (1998 -
2001). Việc ứng dụng các phương pháp này cho phép phát hiện các đặc điểm y sinh 
học và bệnh lý của người bị phơi nhiễm dioxin, đánh giá mối quan hệ giữa mức độ 
phơi nhiễm và biến động về sức khoẻ của nạn nhân. 
Trong quá trình nghiên cứu về hậu quả phơi nhiễm dioxin, từ năm 2002 xuất 
hiện một số nội dung mới như hậu quả di truyền sinh thái ở các thế hệ thứ 2,3 sinh ra 
sau chiến tranh và đặc điểm độc học sinh thái - y học tại các vùng bị phun rải chất 
độc Da cam/Dioxin. Các nghiên cứu này có mục tiêu phát hiện mối quan hệ giữa 
mức độ ô nhiễm môi trường và rối loạn hình thái di truyền, di tật bẩm sinh, đánh giá 
vai trò của yếu tố di truyền và môi trường, xây dựng phương pháp nghiên cứu mức 
độ nguy hại của chất độc dioxin và biện pháp giảm thiểu. 
 Những vấn đề chung 
 Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 02, 03 - 2013 16 
Song song với các nghiên cứu cơ bản mang tính phương pháp luận, từ năm 
2000 đã đề xuất giải pháp sử dụng peptit điều hoà sinh học để phục hồi sức khoẻ cho 
những cự chiến binh chịu ảnh hưởng của chất độc Da cam/Dioxin. Ngoài ra, đã phối 
hợp với Hội nạn nhân chất độc Da cam/Dioxin Việt Nam tiến hành lập hồ sơ cá 
nhân của những người là nạn nhân chất độc Da cam/Dioxin hiện đang sinh sống tại 
các tỉnh Bình Dương, Quảng Trị, Biên Hoà, Tây Nguyên. 
2. Từ năm 1989, tại TTNĐV-N bắt đầu triển khai đề tài nghiên cứu tổng hợp 
các đặc điểm dịch tễ, vi sinh vật, vật chủ trung gian truyền bệnh dịch hạch ở Tây 
Nguyên. Sau 10 năm nghiên cứu, đề tài đã đi đến kết luận là tại khu vực Tây 
Nguyên không có ổ dịch hạch thiên nhiên hoang dã, mà chỉ tồn tại ổ dịch thứ phát 
tại vùng dân cư sinh sống hay “ổ dịch gần người”. Các ổ dịch này luân chuyển trong 
hệ thống vật chủ - vật ký sinh do chủng dịch hạch Y.pestis orientalis gây nên. Đã xác 
định được 19 loài thú nhỏ tiếp xúc với vi khuẩn dịch hạch, trong đó có loài chuột 
nhắt (Ratus Exulans) và chuột bông (Ratus Nitidus) là những loài chuột sống gần 
người và là vật chủ quan trọng nhất. Vật trung gian truyền bệnh là bọ chét 
X.Cheopis. Những kết luận của đề tài có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong việc đưa 
ra giải pháp phòng chống dịch hạch ở Tây Nguyên nói riêng và ở Việt Nam nói 
chung. Từ năm 2000, đề tài đi sâu vào nghiên cứu đặc điểm sinh thái, dịch tễ, vi sinh 
và di truyền phân tử bệnh dịch hạch và biện pháp kiểm soát ổ dịch. 
Trước tình hình trong những năm gần đây trên thế giới và ở Việt Nam xuất 
hiện nhiều loại dịch bệnh mới, một số bệnh bị “lãng quên” nay bùng phát trở lại, 
Hướng Y sinh nhiệt đới mở rộng nghiên cứu một số bệnh nhiệt đới nguy hiểm. Từ 
năm 2008, TTNĐV-N đã phối hợp với chuyên gia của Viện Nghiên cứu dịch tễ 
Trung ương thuộc Cơ quan giám sát LB Nga và Viện Nghiên cứu cúm quốc gia LB 
Nga đẩy mạnh hướng nghiên cứu bệnh truyền từ động vật sang người, ứng dụng test 
kit chẩn đoán do Liên bang Nga sản xuất. Đã nghiên cứu hồi cứu những bệnh nhân 
mắc cúm A/H5N1 tại các tỉnh miền Bắc và miền Nam, nghiên cứu sốt mò 
(tsutsugamushi), lao kháng thuốc, sốt xuất huyết Để tăng cường năng lực nghiên 
cứu, các đối tác Nga đã cung cấp một phòng thí nghiệm và một xe labô di động về 
sinh học phân tử cho Trung tâm. 
3. Từ năm 1999, đã tiến hành các đề tài thuộc vấn đề thích nghi của con người 
với trang bị kỹ thuật trong điều kiện nhiệt đới. Đã nghiên cứu khả năng thích nghi 
trong điều kiện khí hậu nhiệt đới của chuyên gia Nga với điều kiện khí hậu nhiệt đới 
và nghiên cứu khả năng thích nghi của phi công quân sự Việt Nam với các loại máy 
bay hiện đại do LB Nga sản xuất và đề xuất các biện pháp đảm bảo, nâng cao khả 
năng thích nghi nhằm bảo đảm an toàn bay và kéo dài tuổi bay cho phi công. Các 
nghiên cứu cho thấy, những công dân Nga làm việc ở vùng nhiệt đới dễ mắc phải 
 Những vấn đề chung 
Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 02, 03 - 2013 17 
hội chứng căng thẳng thần kinh - tâm lý, rối loạn trao đổi nhiệt, ảnh hưởng trực tiếp 
đến tình trạng sức khoẻ và khả năng lao động của họ. Với phi công quân sự trong 
điều kiện nóng ẩm ở Việt Nam, các yếu tố môi sinh trong máy bay đều vượt quá tiêu 
chuẩn cho phép. Gia tốc, quá tải, nóng, ẩm, bức xạ, tiếng ồn làm giảm khả năng lao 
động, sức khoẻ nghề nghiệp sau tuổi 35 và làm tăng tỷ lệ mắc bệnh nghề nghiệp. 
Dựa trên các kết quả nghiên cứu, các tài liệu “Hướng dẫn chăm sóc y tế trong Bộ 
Quốc phòng Nga về công tác bảo vệ sức khoẻ cho các quân nhân phục vụ tại các 
nước có khí hậu nhiệt đới” và “Hướng dẫn về y học thực hành nhằm phục hồi sức 
khoẻ cho phi công quân sự Việt Nam” đã được soạn thảo, góp phần tăng cường đảm 
bảo sức khoẻ nghề nghiệp cho các đối tượng. Ngoài ra, đã tổ chức trao đổi tài liệu, 
bài giảng và mở đề tài nghị định thư về tăng cường sức khoẻ cho phi công. Cũng 
trong vấn đề này, đã nghiên cứu hoàn thiện phương pháp test vi nhân để đánh giá 
ảnh hưởng của các tác nhân gây ô nhiễm môi trường đến sự biến đổi di truyền ở 
người lao động trên cơ sở phương pháp do Nga hướng dẫn nhằm phát hiện sớm sự 
biến đổi di truyền của tế bào do các yếu tố môi trường độc hại. Hiện nay, hướng 
nghiên cứu thích nghi quan tâm mở rộng sang vấn đề tương tự trong các lĩnh vực 
hoạt động đặc thù của bộ đội hải quân. 
4. Việc nghiên cứu ứng dụng các kỹ thuật và chuyển giao công nghệ y sinh từ 
LB Nga vào Việt Nam để điều trị và phục hồi sức khoẻ cho bộ đội và nhân dân cũng 
được TTNĐV-N quan tâm ngay từ ngày thành lập. Trong các năm 1989 - 1992 đã 
nghiên cứu ứng dụng một số kỹ thuật sau: 
- Nghiên cứu thuốc trừ sâu sinh học cho bông, thông, bắp cải và đã chứng 
minh được hiệu quả trên đồng ruộng; 
- Ứng dụng thuốc điều hoà miễn dịch Timogen điều trị sốt rét ác tính cho bộ đội 
do Học viện Quân y Kirốp bào chế, giúp điều trị cho bệnh binh sốt rét từ Campuchia; 
- Ứng dụng sinh phẩm TBG trong chẩn đoán thai sớm. 
Từ năm 1993 đã chuyển giao từ LB Nga phương pháp điều trị bằng ô xy cao áp 
có tác dụng phục hồi sức khoẻ tốt cho bệnh nhân bị mắc một số bệnh như thiểu năng 
tuần hoàn não, điếc đột ngột, bị loét ngoài da lâu liền, trẻ em bị tự kỷ hay phục hồi 
bệnh nhân sau đột quỵ. Đây là một ví dụ về chuyển giao công nghệ thành công. Kết 
quả là đã xây dựng một Trung tâm ô xy cao áp có uy tín tại thành phố Hồ Chí Minh và 
đang phát triển một Trung tâm khám chữa bệnh công nghệ cao tại Hà Nội. 
Ngoài nghiên cứu ứng dụng các chế phẩm peptit điều hoà sinh học của Viện 
Điều hoà sinh học và Lão khoa Saint-Petersburg để hỗ trợ điều trị người bị phơi 
nhiễm chất độc Da cam/Dioxin, Trung tâm chú trọng hướng tới ứng dụng hỗ trợ 
điều trị cho người cao tuổi bị mắc các bệnh suy giảm miễn dịch, u phì đại lành tính 
 Những vấn đề chung 
 Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 02, 03 - 2013 18 
tuyến tiền liệt, tiểu đường týp II, bệnh tim mạch, hô hấp, thần kinh, tiêu hoá, khớp, 
mắt, tai, mũi, họng tiến tới chuyển giao công nghệ từ LB Nga vào Việt Nam nhằm 
sản xuất các chế phẩm peptit điều hoà sinh học tại chỗ, góp phần giảm giá thành và 
chủ động trong công tác chăm sóc sức khoẻ cho bộ đội và nhân dân. Cũng với mục 
tiêu này, các nghiên cứu về Y - dược học nhiệt đới hiện cũng đang được tiếp tục chú 
ý, nhằm ứng dụng các bài thuốc y học cổ truyền hay tách chiết hợp chất có hoạt tính 
sinh học làm thực phẩm chức năng. 
Có thể thấy là sau 25 năm xây dựng và trưởng thành, Hướng Y sinh nhiệt đới 
đã đáp ứng yêu cầu nghiên cứu về một số vấn đề y sinh học và y sinh nhiệt đới được 
Việt Nam và LB Nga quan tâm, khẳng định vị trí, vai trò của mình trong số các 
hướng nghiên cứu ưu tiên và đóng góp nhiều kết quả quan trọng vào sự phát triển 
của TTNĐV-N. 
5. Trong thời gian tới, ngoài các nghiên cứu truyền thống về hậu quả lâu dài 
của chất độc Da cam/Dioxin, Hướng Y sinh nhiệt đới sẽ tập trung vào nghiên cứu và 
giải quyết những vấn đề cấp thiết cho quân đội như Y học Quân binh chủng, nghiên 
cứu về các bệnh truyền nhiễm nhiệt đới và nguy hiểm, tăng cường chuyển giao công 
nghệ y sinh, ứng dụng công nghệ cao vào phòng chống các bệnh truyền nhiễm và 
khám chữa bệnh thông qua việc tăng cường hợp tác nhằm phát huy lợi thế hợp tác 
nghiên cứu khoa học với LB Nga: 
a. Phối hợp với Khoa Y học Hàng không và Vũ trụ - Học viện Quân y Kirov 
và Viện Y học Hàng không, Quân chủng Phòng không - Không quân: 
- Triển khai đề tài Nghị định thư (hợp tác với Nga năm 2013 - 2014): “Nâng 
cao chất lượng khám tuyển, giám định và quản lý sức khoẻ phi công quân sự Việt 
Nam trong điều kiện thích nghi với máy bay hiện đại do LB Nga sản xuất” 
- Nghiên cứu các phương pháp nâng cao sức khoẻ, sức chịu đựng với các yếu 
tố bất lợi trong khi bay và phục hồi sức khoẻ cho phi công (sử dụng các loại 
adaptogen, thuốc tăng lực, peptit điều hoà sinh học); 
- Nghiên cứu các biện pháp tuyển chọn tâm sinh lý đối với học viên dự khoá 
bay và giám định sức khoẻ nghề nghiệp cho phi công trong quá trình bay. 
b. Phối hợp với Khoa Y học Hải quân - Học viện Quân y Kirov và Viện Y học 
Hải quân, Quân chủng Hải quân: 
- Nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố bất lợi lên sức khoẻ của bộ đội hải quân 
khi đi biển dài ngày (nóng, ẩm, tiếng ồn, say sóng, chứng táo bón, tâm sinh lý); 
- Nghiên cứu điều kiện lao động và tâm sinh lý của thuỷ thủ tàu ngầm khi đi 
biển dài ngày (không gian chật hẹp, mệt mỏi, cách ly khỏi đất liền); 
 Những vấn đề chung 
Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 02, 03 - 2013 19 
- Nghiên cứu các biện pháp tăng cường sức khoẻ và phục hồi sức khoẻ cho bộ 
đội hải quân (sử dụng liệu pháp oxy cao áp, thuốc tăng cường miễn dịch). 
c. Phối hợp với Viện nghiên cứu dịch tễ Trung ương Nga, Viện Y học thực 
nghiệm Saint-Petersburg, Viện Nghiên cứu cúm Quốc gia LB Nga và Viện Vệ sinh 
phòng dịch Quân đội thuộc Cục Quân y - BQP: 
- Nghiên cứu sự lưu hành của một số tác nhân gây bệnh truyền nhiễm nguy 
hiểm ở Việt Nam; 
- Chuyển giao công nghệ sản xuất chế phẩm phục vụ phòng các bệnh truyền nhiễm; 
- Nghiên cứu biện pháp đảm bảo an toàn, phòng tránh bệnh do phóng xạ. 
 d. Phối hợp với Viện Lão khoa và Điều hoà sinh học Saint-Petersburg, Viện Y 
học cổ truyền quân đội Việt Nam: 
- Ứng dụng các chế phẩm peptit điều hoà sinh học để hỗ trợ điều trị một số bệnh 
ở người có tuổi, chuyển giao công nghệ peptit điều hoà sinh học tại Việt Nam; 
- Ứng dụng các bài thuốc y học cổ truyền để tăng cường sức khoẻ người có 
tuổi và điều trị một số bệnh truyền nhiễm; 
- Nghiên cứu chiết xuất một số hoạt chất sinh học phục vụ cho điều trị và tăng 
cường sức khoẻ bộ đội. 
Các định hướng này sẽ được cụ thể hoá và bổ sung theo từng thời kỳ cho phù 
hợp với tình hình nhiệm vụ và yêu cầu đáp ứng lợi ích của hai nhà nước Việt Nam 
và Liên bang Nga. 
TÀI LIỆU THAM KHẢO 
1. Borisov B.M., Phạm Xuân Ninh và cs., (2010), “Nghiên cứu khả năng thích nghi 
của phi công quân sự Việt Nam với các loại máy bay hiện đại do LB Nga sản 
xuất. đề xuất các biện pháp bảo vệ sức khoẻ nhằm đảm bảo an toàn bay và kéo 
dài tuổi bay cho phi công”, Tuyển tập báo cáo khoa học tại Hội nghị khoa học 
Việt - Nga: Sinh thái và sức khoẻ con người, Hà Nội 2010, tr.173-187. 
2. Nguyễn Quốc Ân, Rumak V.S., (2003), “Đánh giá hậu quả y học lâu dài của chất 
Da cam/Dioxin ở Việt Nam”, Hội nghị khoa học Việt - Mỹ về ảnh hưởng của chất 
Da cam/Dioxin lên sức khoẻ con người và môi trường, Hà Nội 3-6/3/2003, tr.28-29. 
3. Phạm Xuân Ninh, (2012), “Những kết quả nghiên cứu chính của hướng Y sinh 
nhiệt đới - Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga giai đoạn 1988-2012”, Tuyển tập các 
báo cáo tại Hội nghị khoa học: Nghiên cứu hậu quả chiến tranh hoá học và 
bệnh nhiệt đới, Hà Nội, tr.3-12. 
 Những vấn đề chung 
 Tạp chí Khoa học và Công nghệ nhiệt đới, Số 02, 03 - 2013 20 
4. Phạm Xuân Ninh, (2007), “Một số nhận xét về các chỉ tiêu nhân trắc và cơ cấu 
bệnh tật của phi công quân sự Việt Nam”, Hội nghị khoa học Quốc tế về Y học 
lao động và vệ sinh môi trường lần thứ III, Hà Nội 10/2008, tr.153-155. 
5. Rumak V.S., Nguyễn Quốc Ân (2010), “Những kết quả nghiên cứu của Trung 
tâm Nhiệt đới Việt - Nga trong lĩnh vực y sinh và triển vọng phát triển”, Tuyển 
tập báo cáo khoa học tại Hội nghị khoa học Việt - Nga: Sinh thái và sức khoẻ 
con người, Hà Nội 2010, tr.72-94 
6. Borisov B.M., Hoang Anh Tuyet, Quach Van Mich, Pham Xuan Ninh, (2003), “To 
the question of dioxin influence on the health and professional endurance of the 
Vietnamese pilots”, Environment and human health, St.Petersburg, p.569-570. 
7. Oumnova N.V., Roumak V.S., Hoang Anh Tuyet, Sofronov G.A., (2003), 
“Dioxin pathology and question of the ecological genetics”, Environment and 
human health, St.Petersburg, p.640-642. 
8. Pavlov D.S., Khjagev V.A., Roumak V.S., Sofronov G.A., (2003), “Medico-
biological consequences of chemical ửa in Vietnam and the problems of ecological 
toxicology”, Environment and human health, St.Petersburg, p.647-648. 
9. Клюев Н.А., Бродский Е.С., Юфит С.С., Румак В.С., (2003) “Загрязнение 
почв южного вьетнама диоксинами. Современное состояние”, Диоксины во 
Вьетнаме, Москва-Ханой стр.31-41. 
10. Румак В.С., Позняков С.П., Умнова Н.В., Нгуен Куок Ан, (2000), Основные 
итоги работ тропического центра по проблеме отдаленные медико-
биологические последствия химической войны США во вьетнаме и 
перспективы последующего развития исследований, Ханой стр.1-85. 
11. Румак В.С., Павлов Д.С., Софронов Г.А, 2011, Окружающая среда и здоровье 
человека в загрязненных диоксинами регионах Вьетнама, Москва 271 стр. 
12. Румак В.С., 2003, Диоксины-суперэкотоксиканты XXI века, Москва 243 стр 
13. Софронов Г.А., (2010), “Введение в тропическую токсикологию”, Сборник 
пленарных докладов Росийско-вьетнамская научная конференция Экология 
и здоровье человека, Ханой 2010, стр. 46-58. 
14. Софронов Г.А., (2010), “Токсикологические проблемы химических 
катастроф”, Международная вьетнамско-российская научная конференция 
военной медицины, Ханой 2010, стр.2-8. 
Viện Y sinh nhiệt đới, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga