Nhiễm trùng huyết do Corynebacterium diphtheriae không sinh độc tố điều trị tại Bệnh viện bệnh Nhiệt đới: Báo cáo một trường hợp

Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 25 * Số 1 * 2021 Nghiên cứu Y học
Chuyên Đề Hồi Sức Cấp Cứu – Nhiễm 132 
NHIỄM TRÙNG HUYẾT DO CORYNEBACTERIUM DIPHTHERIAE 
KHÔNG SINH ĐỘC TỐ ĐIỀU TRỊ TẠI BỆNH VIỆN BỆNH NHIỆT ĐỚI: 
BÁO CÁO MỘT TRƯỜNG HỢP 
Vương Minh Nhựt1, Lê Bửu Châu1 
TÓM TẮT 
Corynebacterium diphtheriae sinh độc tố chủ yếu gây bệnh bạch hầu. Tuy nhiên Corynebacterium 
diphtheriae không sinh độc tố thường gây nhiễm trùng xâm lấn, ngày càng ghi nhận được nhiều hơn, đặc biệt ở 
người có bệnh nền. Báo cáo một trường hợp nhiễm trùng huyết do Corynebacterium diphtheriae không sinh độc 
tố được điều trị tại bệnh viện Bệnh Nhiệt đới vào tháng 11.2020. Bệnh nhân nam, 29 tuổi, nghiện rượu và ma 
túy đá, nhập viện vì sốt 5 ngày kèm nhức đầu, không có giả mạc ở họng. Cấy máu phân lập được 
Corynebacterium diphtheriae mang gen nhưng không sinh độc tố. MRI sọ não ghi nhận có hình ảnh tổn thương 
kiểu viêm não, màng não. Kháng sinh đồ còn nhạy với nhiều loại kháng sinh, gồm cả Penicillin và Erythromycin. 
Bệnh nhân hồi phục nhanh chóng với điều trị kháng sinh Penicillin. Nhiễm trùng huyết do Corynebacterium 
diphtheriae không sinh độc tố cần được chú ý nhiều hơn trong tương lai. Bệnh không phòng được bằng vắc-xin 
ngừa bạch hầu, hiện còn đáp ứng tốt với Penicillin. 
Từ khoá: nhiễm trùng huyết, báo cáo ca lâm sàng 
ABSTRACT 
BLOODSTREAM INFECTION CAUSED BY NON-TOXIGENIC CORYNEBACTERIUM DIPHTHERIAE 
AT THE HOSPITAL FOR TROPICAL DISEASE: CASE REPORT 
Vuong Minh Nhut, Le Buu Chau 
* Ho Chi Minh City Journal of Medicine * Vol. 25 - No 1 - 2021: 132 - 136 
The toxigenic strains of Corynebacterium diphtheriae have mainly caused diphtheria. 
However, the non-toxigenic Corynebacterium diphtheriae often causes severe invasive disease, 
which are more and more reported, especially in patients with comorbid conditions. Case study 
a male patient was treated for non-toxigenic Corynebacterium diphtheriae infection at the 
Hospital for Tropical Diseases in November 2020. The diagnosis was confirmed by a positive 
blood culture. A 29-year-old male patient, alcoholism and meth addiction, was admitted 
because of a 5-day fever and headache, without oral pseudomembranous lesion. Blood culture 
was positive with non-toxigenic but tox gene-bearing strain of Corynebacterium diphtheriae. 
Cerebral MRI noted the presence of encephalitis and meningitis. The bacteria was sensitive 
with many antibiotics including Penicillin and Erythromycin. The patient improved rapidly with 
Penicillin treatment. Bloodstream infection caused by non-toxigenic Corynebacterium 
diphtheriae need more attention in the future. Patient recovered completely with Penicillin 
treatment. The disease is not preventable by vaccination. 
Key words: bloodstream infection, case report 
Nghiên cứu Y học Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 25 * Số 1 * 2021
Chuyên Đề Hồi Sức Cấp Cứu – Nhiễm 133 
ĐẶT VẤN ĐỀ 
Từ rất lâu, khi nói đến trực khuẩn 
Corynebacterium diphtheriae (C. diphtheriae) người 
ta thường nghĩ ngay đây là tác nhân gây bệnh 
bạch hầu; có khả năng tiết ra độc tố gây tổn 
thương nhiều cơ quan như tim, thận, thần kinh 
và hậu quả do độc tố gây ra có thể đưa đến tử 
vong cho người bệnh. Khác với dòng 
C. diphtheriae sinh độc tố, dòng vi khuẩn 
C. diphtheriae không sinh độc tố được Loeffler mô 
tả từ cuối thế kỷ thứ 19 ở người khỏe mạnh ít 
được nhắc đến hơn trong y văn như là một tác 
nhân gây nhiễm trùng trầm trọng. 
Tuy nhiên trong những năm gần đây, nhiều 
trường hợp nhiễm trùng xâm lấn do C.diphtheriae 
không sinh độc tố được ghi nhận trên thế giới, 
nhất là ở những quốc gia mà chương trình tiêm 
chủng mở rộng được thực hiện đầy đủ, thì bệnh 
bạch hầu gần như biến mất(1,2,3). C. diphtheriae 
không sinh độc tố được mô tả là tác nhân gây 
nhiễm trùng xâm lấn như nhiễm trùng huyết, 
viêm nội tâm mạc, viêm khớp, phình mạch não 
hay giả phình mạch não(4). Tại Việt Nam, nhờ 
chương trình tiêm chủng mở rộng nên bệnh 
bạch hầu giảm đáng kể. Tuy vậy vắc-xin bạch 
hầu không phòng được bệnh gây ra do chủng 
C.diphtheriae không sinh độc tố. 
Chúng tôi báo cáo trường hợp đầu tiên 
nhiễm trùng huyết do C. diphtheriae không sinh 
độc tố tại bệnh viện Bệnh nhiệt đới, đồng thời 
tham khảo y văn, góp phần làm rõ thêm yếu tố 
dịch tễ, biểu hiện lâm sàng và điều trị đối với 
mầm bệnh này. 
BÁO CÁO CA LÂM SÀNG 
Mô tả một trường hợp nhiễm trùng huyết do 
C.diphtheriae điều trị tại khoa Nhiễm B, bệnh viện 
Bệnh nhiệt đới (BV BNĐ) vào tháng 11.2020. 
Cấy máu và các xét nghiệm sinh hóa, huyết 
học được thực hiện tại Khoa xét nghiệm BV 
BNĐ. Vi khuẩn C. diphtheriae phân lập từ máu 
được làm kháng sinh đồ, xét nghiệm PCR tìm 
gen sinh độc tố và xét nghiệm Elek. 
Ngoài ra còn phết họng cấy tìm C. diphtheriae 
và các xét nghiệm chẩn đoán biến chứng của 
bệnh. Người bệnh được theo dõi diễn tiến lâm 
sàng, cận lâm sàng và kết quả điều trị cho đến 
khi ổn định hoàn toàn. 
Kết quả 
Bệnh nhân nam, 29 tuổi, ở Bến Cầu, Tây 
Ninh, nhập viện vì sốt ngày thứ 5 của bệnh. 
Ngày 1-3: sốt cao liên tục, đau đầu nhiều, 
nhức mỏi cơ; khám và điều trị tại địa phương, 
kết quả xét nghiệm: công thức máu: bạch cầu 
7,53 K/uL; Hct 41,2%; tiểu cầu 100 K/uL; NS1 âm 
tính; CRP: 21,8 mg/L. 
Đến ngày 4-5: còn sốt cao liên tục, đau đầu 
nhiều hơn kèm nhợn ói, nhìn mờ, khám và nhập 
BV BNĐ. 
Lúc nhập viện: Tỉnh, sốt: 390C, mạch, huyết áp 
bình thường, thở êm 20 lần/phút, SpO2 96% (khí 
trời), niêm hồng, không sang thương da, họng 
sạch, không giả mạc, tim đều rõ, không âm thổi, 
Các cơ quan khác không ghi nhận bất thường. 
Tiền căn có sử dụng ma túy đá, cai nghiện 1 
lần, về 4 tháng và có uống nhiều bia rượu. Ngoài 
ra, thường xuyên bị đau họng, được chẩn đoán 
viêm họng hạt; tiền sử chích ngừa bạch hầu 
không rõ; có chấn thương, gãy xương vùng hàm 
mặt cách 3 năm. 
Các xét nghiệm lúc vào viện CTM: BC 6,16 
K/uL (N: 5,6 K/uL, L:0,29 K/uL), Hb: 14,8 g/dL, 
TC: 82 K/uL; creatinin máu: 85 umol/L, 
AST/ALT: 55/46 U/L, bilirubin bình thường, 
HIV test âm tính. X-quang ngực thẳng, siêu âm 
bụng, siêu âm tim, điện tâm đồ, CT-scan sọ 
não không cản quang, dịch não tủy: chưa ghi 
nhận bất thường. MRI sọ não có cản từ: tổn 
thương rải rác hai bán cầu, tín hiệu cao trên 
T2W1, T2FLAIR, DW1 bắt tương phản, khả 
năng viêm não, màng não. 
1Bộ môn Nhiễm- Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh 
Tác giả liên lạc: ThS. Vương Minh Nhựt ĐT: 0387829613 Email: [email protected] 
Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 25 * Số 1 * 2021 Nghiên cứu Y học
Chuyên Đề Hồi Sức Cấp Cứu – Nhiễm 134 
Chẩn đoán lúc vào viện: Nhiễm trùng huyết 
chưa rõ ngõ vào, điều trị Ceftriaxone 2g/ngày. 
Sau 3 ngày bệnh nhân vẫn còn sốt cao 39 – 400C, 
2 – 3 cơn/ngày (Hình 1) kèm theo đau đầu nhiều. 
Vào thời điểm này, phòng vi sinh báo kết quả 
cấy máu dương: Corynebacterium diphtheriae 
kháng sinh đồ nhạy với Penicillin, 
Erythromycin, Vancomycin, Ciprofloxacin, 
Rifampin; kháng với Oxacillin. Xét nghiệm Elek 
(âm tính), PCR xác định có mang gen sinh độc 
tố, phết họng cấy không phát hiện vi khuẩn bạch 
hầu. Kháng sinh điều trị chuyển thành Penicillin 
G 8 MUI/ngày. Diễn tiến sốt và đau đầu giảm 
dần. Lâm sàng ổn định và ra viện sau 10 ngày 
dùng Penicillin G. 
Hình 1: Diễn biến nhiệt độ của bệnh nhân trong thời gian nằm viện 
BÀN LUẬN 
Bên cạnh chủng C. diphtheriae sinh độc tố 
gây bệnh bạch hầu, những trường hợp nhiễm 
trùng xâm lấn do C. diphtheriae không sinh độc 
tố cũng đã được báo cáo tại nhiều quốc gia 
trên thế giới như Ba Lan, Mỹ, Anh, Pháp, 
Canada(5,6,7,8,9). Tại Pháp, trong 7 năm (1987-
1993), có 40 trường hợp C. diphtheriae không 
sinh độc tố phân lập được từ những bệnh 
phẩm vô trùng: 34 trường hợp từ máu, 11 
trường hợp là từ dịch khớp (bao gồm 5 trường 
hợp có nhiễm trùng huyết kèm theo). Một nửa 
số trường hợp nhiễm trùng huyết có viêm nội 
tâm mạc nhiễm trùng. Tỉ lệ tử vong của các 
trường hợp nhiễm C. diphtheriae xâm lấn lên 
tới 38% cho dù chúng nhạy cảm tốt với kháng 
sinh điều trị(6). Một báo cáo khác tại 
Vancouver, Canada ghi nhận 7 trường hợp 
nhiễm trùng huyết do C.diphtheriae không sinh 
độc tố, tất cả các bệnh nhân trên đều có sang 
thương da và 3 trong số này phân lập được 
C. diphtheriae từ sang thương da. Mặc dù ngõ 
vào của các trường hợp nhiễm trùng huyết do 
C. diphtheriae chưa được xác định rõ, nhưng 
việc phân lập được tác nhân này từ da gợi ý 
đây có thể là một ngõ vào khả dĩ nhất(2). Thêm 
vào đó phần lớn các trường hợp nhiễm 
C. diphtheriae xâm lấn ghi nhận trên người tiêm 
chích ma túy như báo cáo của Patey tại Pháp 
năm 1997, Gubler tại Thụy Sĩ năm 1998 và 
Funke tại Đức 1999 cũng góp phần cũng cố 
thêm giả thuyết nhiễm trùng da là ngõ vào của 
vi khuẩn C. diphtheriae(1,6,10). Bên cạnh tiêm 
chích ma túy, những yếu tố như nghiện rượu, 
xơ gan, điều kiện kinh tế thấp, vô gia cư cũng 
thường được ghi nhận ở các bệnh nhân 
này(1,2,6,11). Tuy nhiên do đa số là các báo caó 
hàng loạt ca nên không thể xác định chính xác 
mối liên hệ của yếu tố bệnh nền này với nhiễm 
trùng huyết do C. diphtheriae. Trường hợp 
trong nghiên cứu của chúng tôi ghi nhận được 
tiền căn sử dụng ma túy đá bằng đường hít, 
Nghiên cứu Y học Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 25 * Số 1 * 2021
Chuyên Đề Hồi Sức Cấp Cứu – Nhiễm 135 
tuy nhiên không thể loại trừ bệnh có sử dụng 
ma túy bằng đường tiêm chích; đây có thể là 
ngõ vào của vi khuẩn gây bệnh. 
Cơ chế sinh bệnh của C. diphtheriae không 
sinh độc tố hiện tại vẫn chưa được biết rõ ràng. 
Bên cạnh việc xâm nhập vào máu, vi khuẩn có 
thể gây ra các biến chứng nhiễm trùng khu trú, 
đặc biệt là viêm nội tâm mạc nhiễm trùng, viêm 
khớp, giả phình động mạch não(4). Nghiên cứu 
của Patey năm 1997 ghi nhận 11/34 trường hợp 
nhiễm trùng huyết do C. diphtheriae có kèm viêm 
nội tâm mạc nhiễm trùng với tỷ lệ tử vong lên 
đến 50%(6); các con số này trong nghiên cứu của 
Gubler năm 1998 là 9/13 và trong đó có 4 trường 
hợp tử vong(1). Chính vì thế, tất cả các bệnh nhân 
nhiễm trùng huyết do C. diphtheriae nên được 
siêu âm tim để tầm soát viêm nội tâm mạc 
nhiễm trùng. Bệnh nhân trong báo cáo này may 
mắn có kết quả điện tâm đồ và siêu âm tim trong 
giới hạn bình thường. Triệu chứng nổi trội của 
bệnh nhân là sốt và nhức đầu. Y văn cũng ghi 
nhận nhiễm trùng huyết do C. diphtheriae có thể 
gây ra giả phình động mạch não(4); tuy nhiên kết 
quả MRI sọ não của bệnh nhân chỉ ghi nhận 
những tổn thương nghi ngờ viêm não. Hình ảnh 
MRI có thể phản ánh tổn thương vi tắc mạch do 
nhiễm trùng huyết hay là các tổn thương do 
dùng ma túy đá kéo dài. Sau điều trị kháng sinh 
thích hợp, lâm sàng hết sốt và hết nhức đầu. Do 
bệnh nhân không được khảo sát lại MRI sọ não 
nên không biết chính xác các tổn thương thay 
đổi như thế nào sau điều trị. 
Tương tự các báo cáo trước đây trên thế 
giới, chủng C. diphtheriae trong nghiên cứu của 
chúng tôi cũng không sinh độc tố mặc dù có 
mang gen sinh độc tố(1,4,8,9,10). Như đã đề cập ở 
trên, khi gây bệnh bạch hầu, các chủng 
C. diphtheriae thường gây tổn thương tại niêm 
mạc họng, mũi, thanh quản, đồng thời tiết độc 
tố để gây tổn thương các cơ quan trong cơ thể. 
Vì vậy, để điều trị bạch hầu thành công phải 
sử dụng tới kháng độc tố bạch hầu (SAD). 
Ngược lại đa phần các trường hợp nhiễm 
trùng huyết do chủng C. diphtheriae không sinh 
độc tố nên không cần dùng tới SAD trong điều 
trị. Về việc lựa chọn kháng sinh để điều trị 
những trường hợp này, theo khuyến cáo của 
Anh năm 1999, Penicillin hoặc Erythromycin là 
những thuốc được ưu tiên lựa chọn trong điều 
trị nhiễm trùng do C. diphtheriae không sinh 
độc tố(12). Hiện tại dữ liệu về tình hình đề 
kháng kháng sinh của chủng C. diphtheriae 
không sinh độc tố tại Việt Nam còn khá khiêm 
tốn. Tuy nhiên, Penicillin và Erythromycin vẫn 
cho thấy hiệu quả trong điều trị bạch hầu tại 
Việt Nam. Vì vậy chúng tôi đề nghị cũng sử 
dụng Penicillin hoặc Erythromycin trong điều 
trị nhiễm trùng huyết do C. diphtheriae. Trong 
ca bệnh nêu trên, bệnh nhân cải thiện các triệu 
chứng sau khi dùng Penicillin và kháng sinh 
đồ sau đó cũng cho thấy vi khuẩn nhạy cảm 
tốt với kháng sinh này. 
Vắc xin bạch hầu được điều chế từ độc tố 
bạch hầu bị bất hoạt bởi formalin (giải độc tố). 
Do vậy vắc xin không có hiệu quả phòng bệnh 
gây ra do vi khuẩn C. diphtheriae không sinh độc 
tố. Năm 2000, tại Anh và xứ Wale, một báo cáo 
cho thấy trong khoảng thời gian từ năm 1991 
đến 1999 số lượng các chủng C. diphtheriae sinh 
độc tố phân lập được từ phết họng không thay 
đổi nhưng số lượng các chủng không sinh độc tố 
gia tăng rõ rệt(13). Nhiều nước châu Âu cũng có 
báo cáo tương tự(3,11). Điểm chung của những 
quốc gia này là sở hữu chương trình tiêm chủng 
hữu hiệu, gần như đã loại bỏ được bệnh bạch 
hầu. Nước ta cũng đã thực hiện chương trình 
tiêm chủng mở rộng đối với bạch hầu hơn 3 thập 
kỷ qua. Nhờ vậy mà bệnh bạch hầu ngày nay 
giảm đáng kể, dù thỉnh thoảng bệnh vẫn còn 
xuất hiện tại một vài khu vực do lơ là tiêm 
chủng như ở các tỉnh Tây Nguyên trong những 
tháng đầu năm 2020. Từ đó câu hỏi được đặt ra, 
trong tương lai, cũng như các quốc gia khác trên 
thế giới, Việt Nam có phải đối mặt với nguy cơ 
gia tăng nhiễm trùng từ C. diphtheriae không sinh 
độc tố hay không? Điều này cần giám sát chặt 
chẽ sự xuất hiện các trường hợp bệnh. 
Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 25 * Số 1 * 2021 Nghiên cứu Y học
Chuyên Đề Hồi Sức Cấp Cứu – Nhiễm 136 
KẾT LUẬN 
Nhiễm trùng xâm lấn do C. diphtheriae không 
sinh độc tố là một bệnh cảnh ít gặp nhưng ngày 
càng được báo cáo nhiều hơn trên thế giới. Bệnh 
hay gặp ở người vô gia cư, nghiện rượu, xơ gan, 
đái tháo đường và đặc biệt là tiêm chích ma túy. 
Thể bệnh thường gặp nhất là nhiễm trùng huyết 
có thể kèm theo nhiễm trùng khu trú do huyết 
khối nhiễm trùng, đặc biệt là viêm nội tâm mạc 
bán cấp. Kháng sinh ưu tiên chọn lựa để điều trị 
những trường hợp này Penicillin. Kháng độc tố 
bạch hầu không có vai trò trong điều trị. Do 
không được bảo vệ khi tiêm vắc-xin phòng bệnh 
bạch hầu nên có thể những trường hợp nhiễm 
trùng xâm lấn do C. diphtheriae không sinh độc tố 
cần được chú ý hơn trong tương lai. 
TÀI LIỆU THAM KHẢO 
1. Gubler J, Christina HS, Eva G, Martin A (1998). An Outbreak of 
Nontoxigenic Corynebacterium diphtheriae Infection: Single 
Bacterial Clone Causing Invasive Infection among Swiss Drug 
Users. Clinical Infectious Diseases, 27(5):1295-1298. 
2. Romney MG, Roscoe DL, Bernard K, Lai S, Efstratiou A, Clarke 
AM (2006). Emergence of an invasive clone of nontoxigenic 
Corynebacterium diphtheriae in the urban poor population of 
Vancouver, Canada. J Clin Microbiol, 44(5):1625-1629. 
3. Zasada A, Rzeczkowska M (2019). Nontoxigenic 
Corynebacterium diphtheriae Infections, Europe. Emerging 
Infectious Disease Journal, 25(7):1437-1438. 
4. Saleeb PG (2019). Corynebacterium diphtheriae (Diphtheria), In: 
Bennett JE, Dolin R, Blaser MJ. Mandell, Douglas, and Bennett’s 
Principles and Practice of Infectious Diseases, V1, 9th ed, 
pp.2526-2531. Elsevier, Philadelphia PA. 
5. Muttaiyah S, Best EJ, Freeman JT, Taylor SL, Morris AJ, Roberts 
SA (2011). Corynebacterium diphtheriae endocarditis: a case 
series and review of the treatment approach. Int J Infect Dis, 
15(9):e584-588. 
6. Patey O, Bimet F, Riegel P, Halioua B, Emond JP, Estrangin E, 
Dellion S, Alonso JM, Kiredjian M, Dublanchet A. Lafaix C 
(1997), Clinical and molecular study of Corynebacterium 
diphtheriae systemic infections in France. Coryne Study Group. 
J Clin Microbiol, 35(2):441-445. 
7. Tiley SM, Kociuba KR, Heron LG, Munro R (1993). Infective 
endocarditis due to nontoxigenic Corynebacterium diphtheriae: 
report of seven cases and review. Clin Infect Dis, 16(2):271-275. 
8. Wojewoda CM, Koval CE, Wilson DA, Chakos MH, Harrington 
SM (2012). Bloodstream Infection Caused by Nontoxigenic 
Corynebacterium diphtheriae in an Immunocompromised Host 
in the United States. Journal of Clinical Microbiology, 50(6):2170-
2172. 
9. Zasada AA, Zaleska M, Podlasin RB, Seferynska I (2005). The 
first case of septicemia due to nontoxigenic Corynebacterium 
diphtheriae in Poland: case report. Annals of Clinical Microbiology 
and Antimicrobials, 4: 4-8. 
10. Funke G, Altwegg M, Frommelt L, von Graevenitz A (1999). 
Emergence of related nontoxigenic Corynebacterium 
diphtheriae biotype mitis strains in Western Europe. Emerging 
Infectious Diseases, 5(3):477-480. 
11. Zasada AA (2013). Nontoxigenic highly pathogenic clone of 
Corynebacterium diphtheriae, Poland, 2004-2012. Emerging 
Infectious Diseases, 19(11):1870-1872. 
12. Bonnet JM, Begg NT (1999). Control of diphtheria: guidance for 
consultants in communicable disease control. World Health 
Organization. Commun Dis Public Health, 2(4):242-249. 
13. Reacher M, Ramsay M, White J, De Zoysa A, Efstratiou A, 
Mann G, Mackay A, George RC (2000). Nontoxigenic 
corynebacterium diphtheriae: an emerging pathogen in 
England and Wales? Emerg Infect Dis, 6(6):640-645. 
Ngày nhận bài báo: 08/12/2020 
Ngày nhận phản biện nhận xét bài báo: 20/02/2021 
Ngày bài báo được đăng: 10/03/2021