Nhân hai trường hợp phù nề mức độ nặng sau mổ thay khớp nhân tạo được điều trị bằng kỹ thuật massage dẫn lưu bạch huyết tại viện chấn thương chỉnh hình - Bệnh viện Quân Y 175

TẠP CHÍ Y DƯỢC THỰC HÀNH 175 - SỐ 22 - 6/2020
102
1 Bệnh viện Quân y 175
Người phản hồi (Corresponding): Quách Long Vỹ ([email protected])
Ngày nhận bài: 22/4/2020, ngày phản biện: 28/4/2020
Ngày bài báo được đăng: 30/6/2020
NHÂN HAI TRƯỜNG HỢP 
PHÙ NỀ MỨC ĐỘ NẶNG SAU MỔ THAY KHỚP NHÂN TẠO 
ĐƯỢC ĐIỀU TRỊ BẰNG KỸ THUẬT MASSAGE DẪN LƯU 
BẠCH HUYẾT TẠI VIỆN CHẤN THƯƠNG CHỈNH HÌNH 
- BỆNH VIỆN QUÂN Y 175
Quách Long Vỹ1, Huỳnh Ngọc Cẩn1
TÓM TẮT
Massage dẫn lưu bạch huyết (LDM) là một kỹ thuật phục hồi chức năng chuyên 
sâu, kỹ thuật viên sử dụng hai tay tác động nhịp nhàng lên cơ quan phù nề, nhằm mục 
đích tăng lưu thông và dẫn lưu dịch ngoại bào, giảm phù, giảm đau và tăng hoạt động 
chức năng của cơ quan cần điều trị.
Ca lâm sàng 1: Bệnh nhân Nguyễn Thị X. 78 tuổi, quê Tiền Giang. Bệnh nhân 
tiền căn Tăng huyết áp, Đái tháo đường typ II 10 năm đang điều trị bằng Insulin và 
Amlordipin; Bệnh nhân bị gãy cổ xương đùi bên trái do ngã, được sơ cứu tại Bệnh viện 
huyện và chuyển lên Viện CTCH - Bệnh viện Quân y 175 ngày 12/03/2020. Bệnh nhân 
được phẫu thuật thay khớp háng bán phần không cement 1 ngày sau. Ngày 14/03/2020 
Tình trạng phù nề đùi, cẳng bàn chân trái mức độ nhiều, Bác sĩ PHCN thăm khám và 
quyết đinh áp dụng kỹ thuật LDM kết hợp tập hô hấp, tập thụ động cho bệnh nhân. Sau 
6 ngày điều trị, tình trạng phù nề chân trái của bệnh nhân giảm rõ rệt, bệnh nhân tự đi 
lại với khung tập đi, hết đau và dị cảm bên chân phẫu thuật.
Ca lâm sàng 2: Bệnh nhân Trần Văn T. 68 tuổi, quê Bình Phước. Bệnh nhân tiền 
căn thoái hóa khớp gối hai bên 5 năm, điều trị nhiều nơi không đỡ; Bệnh nhân vào viện 
do đau kèm teo cơ tứ đầu hai bên (P>T). Bệnh nhân được phẫu thuật thay khớp gối toàn 
phần bên phải ngày 15/03/2020 tại khoa B1B viện CTCH-Bệnh viện Quân y 175. Ngay 
sau phẫu thuật 1 ngày Bệnh nhân được tập PHCN (Tập hô hấp, tập thụ động và LDM), 
TRAO ĐỔI HỌC TẬP 
103
sau 6 ngày điều trị, tình trạng phù nề chân phải không còn, Bệnh nhân tự đi lại với gậy 
4 cạnh, còn đau nhẹ gối phải khi tải hoàn toàn lên chân phẫu thuật.
Kết luận: Kỹ thuật Massage dẫn lưu bạch huyết bước đầu phát huy hiệu quả tốt 
trong điều trị phù nề ở bệnh nhân lớn tuổi thay khớp nhân tạo tại viện CTCH-Bệnh viện 
Quân y 175
CASES REPORT: SEVERE EDEMA POST ARTHROPLASTY 
SURGERY TREATED BY LYMPHATIC DRAINAGE MASSAGE 
TECHNIQUE AT ORTHOPEADIC INSTITUDE - MILITARY HOSPITAL 175
SUMMARY
Lymphatic drainage massage (LDM) is an intensive rehabilitation technique, 
technicians use two hands to work rhythmically on edematous organs, aiming to 
increase circulation and drainage of extracellular fluid, reducing edema, analgesia and 
increased functional activity of the organs that need treatment.
Clinical case 1: Patient Nguyen Thi X. 78 years old, from Tien Giang province. 
Patients with a history of hypertension, Type II diabetes 10 years being treated with 
insulin and amlordipin; The patient suffered a fracture of the left femur neck from a fall 
and was treated at the District Hospital and transferred to the 175 ARVN on 12/03/2020. 
The patient received a partial hip replacement without a cement after 1 day. On March 
14, 2020 The condition of left thigh and leg edema was severe, PHCN doctor examined 
and decided to apply LDM technique in combination with respiratory and passive 
exercises for patients. After 6 days of treatment, the patient’s left leg edema decreased 
markedly, the patient walked on his / her own foot on the walker, and the pain and 
paresthesia were removed on the leg.
Clinical case 2: Patient Tran Van T. 68 years old, from Binh Phuoc province, 
Patients with a history of bilateral knee degeneration 5 years, treated in many places 
do not improve; The patient was hospitalized due to pain with atrophy of quadriceps 
quadrilateral (P> T). The patient underwent a full-knee replacement surgery on the 
Right on March 15, 2020 at Department B1B of ARCH 175. Immediately after 1-day 
surgery, the patient underwent rehabilitation (respiratory, passive and LDM), After 6 
days of treatment, the condition of right leg edema disappeared. The patient was walking 
on his own with 4 sides sticks, still having a slight right knee pain when fully loaded onto 
the surgical leg.
Conclusion: Lymphatic drainage technique initially promotes good effect in the 
TẠP CHÍ Y DƯỢC THỰC HÀNH 175 - SỐ 22 - 6/2020
104
treatment of edema in elderly patients who have artificial joint replacement at institute 
military 175
ĐẶT VẤN ĐỀ
Thay khớp nhân tạo là một trong 
những phẫu thuật chuyên sâu trong chuyên 
ngành chấn thương; Bệnh nhân tham gia 
phẫu thuật thay khớp phần lớn tuổi cao, 
mắc một hay nhiều bệnh mạn tính, cho 
nên biến chứng sau mổ như: phù nề, tắc 
mạch, chảy máu, nhiễm trùng, hạn chế vận 
động khớp thường tỷ lệ thuận với các yếu 
tố trên [8]. Trong các biến chứng trên thì 
tình trạng phù nề sau phẫu thuật là thường 
gặp, cho nên việc giải quyết tình trạng này 
bên cạnh chế độ dinh dưỡng tốt, bồi phụ 
đủ lượng máu mất, kiểm soát tốt các yếu tố 
tim mạch và bệnh nền thì việc được tham 
gia Phục hồi chức năng (PHCN) sớm: Tập 
tăng sức bền hô hấp- tim mạch, vận động 
thụ động và/hoặc chủ động, kê cao chân, 
băng chun, tất áp lực và LDM đóng một 
vai trò quan trọng.[6]
LDM là một kỹ thuật PHCN 
chuyên sâu, trong đó kỹ thuật viên sử dụng 
hai tay tác động lên hệ thống bạch huyết ở 
tổ chức dưới da và cơ của bệnh nhân một 
cách nhẹ nhàng, đều đặn để dẫn lưu dịch 
phù nề ra khỏi vùng cần điều trị.[10]
Về nguyên lý thì hệ thống bạch 
huyết trong cơ thể tương tự như hệ thống 
mạch máu, đóng vai trò quan trọng trong 
việc vận chuyển dinh dưỡng, điều hòa 
thể dịch và chức năng miễn dịch với các 
trạm kiểm soát (hạch). Thông qua 3 cơ 
chế chính giúp quá trình dịch chuyển dịch 
trong lòng mạch bạch huyết thuận lợi đó 
là: Sự co mạch bạch huyết như một bơm 
sơ khai, sự vận cơ và sự thay đổi áp suất 
TRAO ĐỔI HỌC TẬP 
105
trong lồng ngực.[10]
Sau phẫu thuật cả 3 cơ chế này ở 
trên bệnh nhân đều bị ảnh hưởng do đau, 
yếu cơ, thở không sâu, tuần hoàn toàn 
cơ thể chưa phục hồi hoàn toàn, nên tình 
trạng phù nề chi thể sau mổ thường xảy ra. 
Kỹ thuật LDM sẽ tác động vào cơ chế đầu 
tiên, trong đó các kỹ thuật khác sẽ tác động 
vào hai cơ chế còn lại, góp phần làm tăng 
lượng dịch được đào thải khỏi tổ chức kẽ, 
làm giảm sưng nề, giảm phù. [5] 
Để đánh giá mức độ phù nề có 
nhiều tiêu chí và cách đánh giá khác nhau, 
trong đó sử dụng test ấn ngón trỏ ( Pitting 
Test) được các bác sĩ lâm sàng sử dụng do 
tính tiện lợi và nhanh chóng của Test. [9] 
Pitting test được đánh giá dựa theo độ sâu 
và thời gian biến mất của dấu ấn ngón tay 
trên da vùng thăm khám. Cụ thể như sau: 
Bác sĩ hoặc kỹ thuật viên ấn ngón tay trỏ 
lên vùng xác định là phù nề cần điều trị, 
sau đó quan sát và tính thời gian.
Độ 1: Độ sâu khoảng 2 mm và 
biến mất nhanh chóng
Độ 2: Độ sâu khoảng 4 mm và 
biến mất trong vòng 15 giây
Độ 3: độ sâu 6 mm và biến mất 
trong vòng 1 phút
Độ 4: độ sâu ≥ 8 mm và biến mất 
sau 2 phút.
Thông thường các bác sĩ và kỹ 
thuật viên xác định điểm mốc từ khe khớp 
gối bên ngoài lên trên 20 cm để đo chu vi 
vòng đùi và xuống dưới 20 cm để đo chu 
vi cẳng chân trên bệnh nhân.[9]
LDM gồm 4 kỹ thuật động tác cơ 
bản:[10]
Stationary circle stroke
Rotary stroke
TẠP CHÍ Y DƯỢC THỰC HÀNH 175 - SỐ 22 - 6/2020
106
Pump stroke
Scoop stroke
Kỹ thuật thực hiện hết sức nhẹ 
nhàng và đều đặn do kỹ thuật viên thực 
hiện, kết hợp lòng bàn tay và sự chuyển 
động của các ngón tay liên tục lướt trên da 
của người bệnh để có thể tạo nên tác dụng 
điều trị. Tùy theo kinh nghiệm thực hành 
của mỗi kỹ thuật viên mà sử dụng động tác 
nào nhiều hơn để có kết quả điều trị cao 
nhất. Thông thường sau điều trị bệnh nhân 
sẽ thấy dễ chịu, giảm đau, cảm giác chân 
nhẹ hơn và tốt hơn, bệnh nhân sẽ mắc tiểu; 
quan sát chi thể sẽ thấy da nhăn lại tạo các 
rãnh gấp, đo chu vi sẽ nhỏ hơn trước khi tập.
Chống chỉ định khi thực hiện kỹ 
thuật thường ở các bệnh nhân Suy tim mất 
bù, Viêm nhiễm trùng vùng chi thể điều trị, 
Bỏng hay kích ứng vùng da do phóng xạ 
hay xạ trị, Viêm tắc động tĩnh mạch ngoại 
biên. Ngoài ra kỹ thuật chống chỉ định 
tương đối ở các bệnh nhân có tình trạng 
rối loạn tâm thần kinh hay không hợp tác 
điều trị.[10]
GIỚI THIỆU CA BỆNH 1:
Bệnh nhân (BN) Nguyễn Thị X. 
78 tuổi, quê Tiền Giang. Bệnh nhân tiền 
căn Tăng huyết áp, Đái tháo đường typ 
II 10 năm đang điều trị bằng Insulin và 
Amlordipin; Bệnh nhân bị gãy cổ xương 
đùi bên trái do ngã, được sơ cứu tại Bệnh 
viện huyện và chuyển lên Viện CTCH 
-BVQY 175 ngày 12/03/2020. Bệnh nhân 
được phẫu thuật thay khớp háng bán 
phần không cement 1 ngày sau. Ngày 
14/03/2020 Tình trạng phù nề đùi, cẳng 
bàn chân Trái mức độ nhiều, Bác sĩ PHCN 
thăm khám và quyết đinh áp dụng kỹ thuật 
LDM kết hợp tập hô hấp, tập thụ động cho 
bệnh nhân. Ngày thứ 1: Bệnh nhân được 
tập hít thở sâu 10 lần, tập thụ động trong 
tầm không đau của khớp háng, tập các bài 
tập gồng cơ tứ đầu, gập duỗi gối, tập bài 
bơm cổ chân 25 phút và cuối buổi Bn được 
làm LDM 20 phút. Ngày thứ 2: sau khi rút 
dẫn lưu vết mổ, Bn được tập hít thở sâu 15 
lần, tập gồng cơ các hướng đẳng trường, 
tập trượt gập chân trên giường, tập nâng 
Sau điều trịTrước điều trị
TRAO ĐỔI HỌC TẬP 
107
chân, tập ngồi, đứng và di chuyển nhẹ với 
khung tập đi trong 30 phút, cuối buổi tập 
BN được LDM 20 phút.
Ngày thứ 3 đến ngày thứ 6 trước ra viện: Bn tập các bài tập như ngày 2 nhưng 
tăng tiến độ khó với kháng lực nhẹ, tập các bài tập đi với thanh vịn tường và đi với nạng 
tay. Cuối buổi tập Bn được LDM 20 phút.
Kết quả điều trị:
Chi thể
Chu vi (mm)
Ngày 1 Ngày 2 Ngày 6
Chân Phải
Đùi 477 469 454
Cẳng chân 315 308 295
Chân Trái
Đùi 446 446 446
Cẳng chân 290 290 290
 Như vậy sau 6 ngày điều trị và tập PHCN bệnh nhân đã tự đi lại sinh hoạt, chân 
phẫu thuật còn phù nề nhẹ khi đứng và đi lại nhưng tình trạng phù nề đã giảm rõ rệt, 
bệnh nhân cảm thấy thoải mái khi vận động.
GIỚI THIỆU CA BỆNH 2:
 Bệnh nhân Trần Văn T. 68 tuổi, quê Bình Phước. Bệnh nhân tiền căn thoái hóa 
khớp gối hai bên 5 năm, điều trị nhiều nơi không đỡ; Bệnh nhân vào viện do đau kèm 
teo cơ tứ đầu hai bên (T>P). Bệnh nhân được phẫu thuật thay khớp gối toàn phần bên 
Phải ngày 15/03/2020 tại khoa B1B viện CTCH - BVQY 175. Ngay sau phẫu thuật 1 
ngày Bệnh nhân được tập PHCN (Tập hô hấp, tập thụ động và LDM), sau 6 ngày điều 
trị, tình trạng phù nề chân Phải không còn, Bệnh nhân tự đi lại với gậy 4 cạnh, còn đau 
nhẹ gối phải khi tải hoàn toàn lên chân phẫu thuật.
Trước điều trị
Sau điều trị
TẠP CHÍ Y DƯỢC THỰC HÀNH 175 - SỐ 22 - 6/2020
108
Kết quả điều trị PHCN:
Chi thể
Chu vi (mm)
Ngày 1 Ngày 2 Ngày 6
Chân Trái
Đùi 382 382 382
Cẳng chân 252 246 235
Chân Phải
Đùi 380 380 380
Cẳng chân 231 231 231
Bệnh nhân hoàn toàn chủ động đi 
lại sau 6 ngày, tình trạng phù nề chân bên 
mổ không còn, bệnh nhân còn đau nhẹ khi 
vận động lên xuống cầu thang.
BÀN LUẬN
Phục hồi chức năng sau phẫu thuật 
thay khớp đóng vai trò quan trọng, ảnh 
hưởng trực tiếp đến kết quả điều trị của 
các phẫu thuật viên[8]. Bệnh nhân được 
tham gia phục hồi chức năng sớm sẽ nhanh 
chóng cải thiện tầm vận động chức năng, 
giảm đau. Bệnh nhân được thực hiện kỹ 
thuật massage dẫn lưu bạch huyết sẽ nhanh 
chóng giải quyết được tình trạng phù nề, 
điều làm cản trở quá trình hồi phục sau 
mổ. Điều đó đã được Jay Elbert và cộng 
sự công bố năm 2013 khi nghiên cứu trên 
43 bệnh nhân sau mổ thay khớp gối và cho 
kết quả khả quan[7]. Trong khi đó năm 
2017 Krastanova và cộng sự nghiên cứu 
trên 152 bệnh nhân sau mổ thay khớp háng 
cũng cho kết quả tương đồng về cải thiện 
chức năng khớp, giảm đau, giảm sưng nề 
và cải thiện chất lượng cuộc sống[4].
Hiệu quả của kỹ thuật LDM trong 
dẫn lưu bạch huyết, giảm phù nề phụ thuộc 
nhiều yếu tố như: tình trạng bệnh lý nền 
Sau điều trị
TRAO ĐỔI HỌC TẬP 
109
của người bệnh, tình trạng mất máu của 
bệnh nhân trong và sau phẫu thuật, tình 
trạng đau hay sức cơ của bệnh nhân trước 
phẫu thuật như thế nào[1]. Bởi nếu bệnh 
nhân trẻ tuổi sẽ có khả năng hô hấp, sức 
cơ, sức bền tim mạch tốt hơn sẽ có kết quả 
điều trị giảm phù nề nhanh hơn bệnh nhân 
lớn tuổi có nhiều bệnh kết hợp. Ngoài ra 
chế độ dinh dưỡng tốt, lượng protid huyết 
tương của bệnh nhân bảo đảm sẽ hạn chế 
tình trạng phù nề ngoại vi do áp lực keo 
của máu giảm[10]. Bên cạnh đó động tác 
kỹ thuật của Kỹ thuật viên đóng một vai 
trò không hề nhỏ đến kết quả điều trị [2], 
động tác cần nhẹ nhàng theo nhịp đều đặn 
từ trung tâm đến ngoại vi, Bệnh nhân sẽ 
được làm ở các trạm phía trên trước khi 
massage vùng chi thể cần điều trị, điều đó 
mang lại kết quả cao hơn sau điều trị. Một 
kỹ thuật đúng là khi vùng da điều trị của 
bệnh nhân nhăn lại và có đàn hồi, chu vi 
chi thể nhỏ hơn trước điều trị, người bệnh 
sẽ cảm thấy muốn đi tiểu[3]. Để có được 
yếu tố này đòi hỏi Kỹ thuật viên cần nhiều 
kinh nghiệm trong thực hành và điều trị 
LDM.
Với hai bệnh nhân sau phẫu thuật 
thay khớp tại Viện CTCH - BVQY 175 
được điều trị bằng kỹ thuật LDM bước đầu 
mang lại kết quả tốt. Với đội ngũ hiện tại 
được đào tạo chuyên sâu tại CHLB Đức 
và các chuyên gia nước bạn sang cầm tay 
chỉ việc, chúng tôi hoàn toàn tự tin sẽ triển 
khai thành công kỹ thuật PHCN chuyên 
sâu này tại môi trường mới, góp phần vào 
sự phát triển chung của chuyên ngành chấn 
thương chỉnh hình cũng như của Bệnh viện 
Quân y 175 trong tương lai.
KẾT LUẬN
Phù nề sau mổ là một trong những 
biến chứng thường gặp sau phẫu thuật thay 
khớp nhân tạo, tỷ lệ tăng lên ở những bệnh 
nhân lớn tuổi có nhiều bệnh mạn tính đi 
kèm. Massage dẫn lưu bạch huyết kết hợp 
cùng các kỹ thuật phục hồi chức năng khác 
đóng vai trò quan trọng trong việc điều trị 
làm giảm phù nề, giảm đau, sớm lấy lại 
tầm vận động cho bệnh nhân sau phẫu 
thuật. Nhân hai trường hợp bệnh nhân tại 
Viện chấn thương chỉnh hình Quân đội 
175 chúng tôi xin trình bày kỹ thuật mới 
này cho quý đồng nghiệp và hội nghị.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Borman P. (2018), “Lymphedema 
diagnosis, treatment, and follow-up from 
the view point of physical medicine and 
rehabilitation specialists”, Turk J Phys Med 
Rehabil, 64 (3), pp. 179-197.
2. Haren K., Backman C., 
Wiberg M. (2000), “Effect of manual lymph 
drainage as described by Vodder on oedema 
of the hand after fracture of the distal radius: 
a prospective clinical study”, Scand J Plast 
Reconstr Surg Hand Surg, 34 (4), pp. 367-72.
3. Kessler T., de Bruin E., 
Brunner F., et al. (2003), “Effect of manual 
(Tiếp theo trang 115)