Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, mô bệnh học và đánh giá kết quả điều trị u tiểu não ở trẻ em tại Bệnh viện Nhi Trung Ương

NGHIÊN CỨU
NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, 
MÔ BỆNH HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ 
ĐIỀU TRỊ U TIỂU NÃO Ở TRẺ EM 
TẠI BỆNH VIỆN NHI TRUNG ƯƠNG
1 Bệnh viện Nhi Trung ương
2 Trường Đại học Y Hà Nội
Chịu trách nhiệm chính: Trần Văn Học. Email: [email protected]
Ngày nhận bài: 15/12/20219; Ngày phản biện khoa học: 03/01/2020; Ngày duyệt bài: 15/02/2020
Trần Văn Học1, Nguyễn Văn Thắng2, Nguyễn Thanh Liêm1
TÓM TẮT
U tiểu não là một trong những u não thường gặp ở trẻ em, nếu phát hiện sớm và điều trị kịp 
thời đúng phác đồ sẽ kéo dài thời gian sống của trẻ. Nghiên cứu tiến cứu theo dõi dọc 124 bệnh 
nhân u tiểu não nhập viện trong 5 năm tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Kết quả cho thấy tuổi 
mắc trung bình là 6,2, thường gặp nhất từ 2 – 8 tuổi. Các triệu chứng lâm sàng tại thời điểm 
nhập viện: nôn 89,5%, mất điều hòa động tác 89,5%, loạng choạng 87,9%, đau đầu 81,5%, phù 
gai thị 54,4%, giảm trương lực cơ 33,9%, run chi 32,3%, các dấu hiệu khác ít gặp ;
Đặc điểm mô bệnh học: U nguyên tủy bào 49,2%, u tế bào hình sao 33,9%, u màng não 
thất 13,7%, các loại khác 3,2%.
Kết quả điều trị: Tỷ lệ sống sau 5 năm đạt 38%. Các di chứng ở bệnh nhân sống là rối loạn 
vận động, liệt dây thần kinh sọ, thay đổi tính nết, rối loạn thị lực, rối loạn ngôn ngữ.
Kết luận: Đặc điểm lâm sàng u tiểu não ở trẻ em là hội chứng tăng áp lực nội sọ và hội 
chứng tiểu não, mô bệnh học chủ yếu là u nguyên tủy bào và u tế bào hình sao. Có 38% bệnh 
nhân sống sau 5 năm.
Từ khóa: Đặc điểm lâm sàng, mô bệnh học, kết quả điều trị, u tiểu não ở trẻ em
Abstract
STUDY OF CLINICAL FEATURES, HISTOPATHOLOGY, ASSESSMENT OF 
TREATMENT OUTCOMES OF PEADIATRIC CEREBELLAR TUMORS 
AT THE VIETNAM NATIONAL CHILDREN’S HOSPITAL
Cerebellar tumor is one of the most common brain tumors in children, early detection and 
timely treatment will prolong survival for patients. A follow-up study of 124 patients with 
cerebellar tumors was hospitalized for 5 years at the Viet Nam National Children’s Hospital. 
18 I TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA I Số 1 (2-2020)
I. ĐẶT VẤN ĐỀ
Các u não của hệ thần kinh trung ương 
chiếm khoảng 20% các khối tăng sinh ở trẻ em 
dưới 15 tuổi, trong đó u tiểu não chiếm hàng 
đầu về tỷ lệ mắc, chiếm 25 – 40% tổng số u não 
trẻ em [1]. Về mô bệnh học, chủ yếu gồm ba 
loại là u nguyên tủy bào (medulloblastoma), 
u tế bào hình sao (astrocytoma), u màng não 
thất (ependymoma) và một số loại u khác 
hiếm gặp, như u đám rối mạch mạc phát triển 
từ đám rối mạch mạc, u tế bào mầm, u tổ 
chức biểu bì. [2-4]. Ở Việt Nam, các nghiên 
cứu về u tiểu não còn chưa nhiều. Năm 1989, 
Nguyễn Chương “Góp phần nghiên cứu chẩn 
đoán u tiểu não ở trẻ em” [5]. Năm 1996, 
Nguyễn Thị Quỳnh Hương “Đối chiếu lâm 
sàng và chụp cắt lớp vi tính u tiểu não ở trẻ 
em” [6]. Các nghiên cứu này thực hiện trong 
điều kiện các phương tiện chẩn đoán và khả 
năng điều trị u não ở nước ta còn gặp nhiều 
khó khăn. Cho đến nay, chưa có nghiên cứu 
nào về u tiểu não ở trẻ em bổ sung cho hai 
nghiên cứu trên. Chính vì vậy chúng tôi thực 
hiện đề tài này với mục tiêu: mô tả một số đặc 
điểm lâm sàng, mô bệnh học và đánh giá kết 
quả điều trị u tiểu não trẻ em tại Bệnh viện 
Nhi Trung ương.
II. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Gồm 124 bệnh nhi được chẩn đoán u 
tiểu não nhập viện tại Bệnh viện Nhi Trung 
ương, được phẫu thuật và có kết quả mô bệnh 
học trong thời gian 5 năm (từ 1/1/2009 đến 
31/12/2013). Sau đó tiếp tục được theo dõi 
đến 31/ 12/ 2016.
Độ tuổi bệnh nhân từ sau sinh đến 15 tuổi.
2.2. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhi
Bệnh nhi được lựa chọn đủ tiêu chuẩn 
chẩn đoán u tiểu não và được phân loại u tiểu 
não theo mô bệnh học:
Lâm sàng:
- Hội chứng tăng áp lực sọ não: đau đầu và 
nôn, có thể kèm theo phù gai thị giác.
- Hội chứng rối loạn chức năng thần kinh 
liên quan vị trí khối u: dáng đi loạng choạng, 
rối loạn phối hợp động tác.
The results show that the average age was 6.2, the most common age 2-8 years. Clinical 
manifestations include: vomiting 89.5%, apraxia 89.5%, ataxia 87.9%, headache 81.5%, 
papilledema 54.4%, hypotonia 33.9%, tremor 32.3%, other signs are less common ..... 
Histopathological features: medulloblastoma 49.2%, astrocytoma 33.9%, ependymoma 
13.7%, other types 3.2%. 
Results of treatment: survival rate after 5 years was 38%. The sequelae of living patients 
include movement disorders, cranial nerve paralysis, palpitations, visual disturbances, language 
disorders. 
Conclusion: clinical features of cerebellar tumors are intracranial hypertension and 
cerebellar syndrome, the most histopathology are medulloblastoma and astrocytoma. There 
are 38% of patient survive after 5 years.
Keywords: clinical features, histopathology, treatment outcome, cerebellar tumors in 
children.
NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, MÔ BỆNH HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ 
ĐIỀU TRỊ U TIỂU NÃO Ở TRẺ EM TẠI Bệnh viện Nhi Trung ương
TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA I Số 1 (2-2020) I 19
NGHIÊN CỨU
Cận lâm sàng:
- Hình ảnh khối u tiểu não hoặc vùng tiểu 
não trên chụp cộng hưởng từ.
- Khối u của bệnh nhân được phân loại 
theo mô bệnh học (sau khi phẫu thuật).
2.3. Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu mô tả tiến cứu theo dõi dọc 
một loạt các ca bệnh.
Trong 5 năm có 124 bệnh nhân u tiểu não 
được phẫu thuật và có xác định mô bệnh học.
Xử lý số liệu trên phần mềm thống kê y 
học.
III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
3.1. Đặc điểm lâm sàng và mô bệnh học
Một số đặc điểm dịch tễ học lâm sàng
Trong thời gian từ 1/1/2009 đến 
31/12/2013, chúng tôi khám và điều trị 124 
bệnh nhân u tiểu não. Tuổi trung bình: 6,2 ± 
3,4. Nhỏ nhất: 4,5 tháng, lớn nhất: 15 tuổi. Tỷ 
lệ nam:nữ = 1,58:1. Các bệnh nhân được chẩn 
đoán dựa trên lâm sàng, hình ảnh chụp cộng 
hưởng từ sọ não và phẫu thuật cắt u có phân 
loại u theo mô bệnh học.
Biểu đồ 1. Phân bố theo tuổi và giới
U tiểu não trẻ em gặp ở tất cả các lứa tuổi, trong đó nhóm từ 2 - 8 tuổi là phổ biến 85 bệnh 
nhân (68,5%), nam mắc nhiều hơn nữ ở phần lớn các lứa tuổi.
Bảng 1. Các triệu chứng lâm sàng tại thời điểm nhập viện.
Triệu chứng n Tỷ lệ (%)
Nôn 111 89,5
Mất điều hòa động tác 111 89,5
Loạng choạng 109 87,9
Đau đầu 101 81,5
Phù gai thị (n=114) 62 54,4
Giảm trương lực cơ 42 33,9
20 I TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA I Số 1 (2-2020)
NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, MÔ BỆNH HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ 
ĐIỀU TRỊ U TIỂU NÃO Ở TRẺ EM TẠI Bệnh viện Nhi Trung ương
Triệu chứng n Tỷ lệ (%)
Run chi 40 32,3
Liệt/ yếu chi 36 29,0
Liệt dây thần kinh sọ 26 21,0
Nhìn đôi 22 17,7
Rung giật nhãn cầu 19 15,3
Trong tăng áp lực nội sọ nôn và đau đầu là thường gặp nhất (với 89,5% và 81,5%). Rối loạn 
chức năng tiểu não nổi bật nhất là mất điều hòa động tác và loạng choạng thường gặp (với 89,5% 
và 87,9%).
Biểu đồ 2. Phân bố u tiểu não theo đặc điểm mô bệnh học
Bệnh nhân u nguyên tủy bào chiếm tỷ lệ cao nhất (gần 50%), sau đó là u tế bào hình sao, u 
màng não thất.
3.2. Đánh giá kết quả điều trị
Biểu đồ 3. Đường Kaplan - Meier
Ước đoán số bệnh nhân sống được sau 5 năm đạt 38%.
TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA I Số 1 (2-2020) I 21
NGHIÊN CỨU
Bảng 2. Các chứng của những bệnh nhân sống
Loại di chứng N (55) Tỷ lệ (%)
Rối loạn vận động 16 29,1
Liệt dây thần kinh sọ 9 16,5
Thay đổi tính nết 6 10,9
Rối loạn thị lực 5 9,1
Rối loạn ngôn ngữ 2 3,6
Di chứng nhiều nhất là rối loạn vận động (chiếm gần 1/3 bệnh nhân).
IV. BÀN LUẬN
4.1. Đặc điểm lâm sàng và mô bệnh học
Tính thường gặp
Nghiên cứu từ 1/1/2009 đến 31/12/2013 
có 124 trường hợp được phân loại mô bệnh 
học, chiếm 43,6% tổng số bệnh nhân u não 
được khám và điều trị tại Bệnh viện Nhi 
Trung ương.
Tuổi và giới
Biểu đồ 1 trong nghiên cứu chỉ ra u tiểu 
não gặp ở các lứa tuổi, trong đó nhóm 2 – 8 
tuổi là phổ biến nhất. Tuổi trung bình mắc 
bệnh là 6,2 ± 3,4 tuổi, chúng tôi gặp trẻ mắc 
bệnh thấp nhất là 4,5 tháng tuổi. Trẻ nam mắc 
bệnh nhiều hơn trẻ nữ (theo tỷ lệ 1,58:1).
Một nghiên cứu của Peter Kaatsch và cs 
tại cộng đồng ở Đức với cỡ mẫu lớn 3268 trẻ 
dưới 15 tuổi mắc bệnh u não từ năm 1990 – 
1999, cho thấy u tiểu não mắc khá cao (chiếm 
27,9% tổng số), trong đó trẻ dưới 6 tuổi và 
5 – 9 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất (9,3 – 9,7/ 
1.000.000 dân), nhưng giảm hơn ở lứa tuổi 10 
– 14 tuổi và 15 – 19 tuổi (5,7 – 3,7/ 1.000.000 
dân) [7]. Về giới tính của trẻ mắc u tiểu não 
nói chung, theo các tác giả ngoài nước, trẻ 
nam thường mắc cao hơn trẻ nữ với các tỷ lệ 
khác nhau từ 1,1/1 đến 1,45/1 [1, 2, 7].
Đặc điểm lâm sàng
Bảng 1 cho thấy tần suất các triệu chứng 
lâm sàng ở thời điểm nhập viện. Dấu hiệu 
tăng áp lực nội sọ nổi bật là hai triệu chứng 
nôn 111 (89,5%) và đau đầu 101 trẻ (81,5%), 
sau đó là phù gai thị 62 (54,4%). Các triệu 
chứng rối loạn chức năng tiểu não nổi bật là 
mất điều hòa động tác 111 (89,5%) và loạng 
choạng 109 (87,9%).
Các nghiên cứu lâm sàng u tiểu não trước 
đây, Nguyễn Chương (1989) thấy đau đầu 
82,7%, nôn 72,4%, phù gai thị 61% ở 29 bệnh 
nhân u tiểu não [5]. Packer R.J và cs (2002) 
nhận thấy u dưới lều tiểu não 84% trường 
hợp có nôn, 82% đau đầu, loạng choạng 72%, 
rung giật nhãn cầu 46%, nhìn đôi có 29% 
trường hợp [4].
Nghiên cứu của chúng tôi về các triệu 
chứng của hai hội chứng tăng áp lực nội sọ và 
rối loạn chức năng tiểu não đều có kết quả và 
nhận xét tương đương các tác giả khác trong 
và ngoài nước.
4.2. Đặc điểm mô bệnh học của khối u 
tiểu não
Tỷ lệ mắc bệnh của u tiểu não theo mô bệnh 
học
Tỷ lệ mắc bệnh u tiểu não theo mô bệnh 
học tại Biểu đồ 2 cho thấy u nguyên tủy bào 
chiếm tỷ lệ cao nhất: 61 bệnh nhân (49,2%), 
sau đó đến u tế bào hình sao: 42 (33,9%), u 
màng não thất có tỷ lệ thấp nhất trong ba loại 
chính: 17 (13,7%), chỉ có ít các loại u khác: 4 
(3,2%). Các kết quả của Gjerris tương đương 
22 I TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA I Số 1 (2-2020)
NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG, MÔ BỆNH HỌC VÀ ĐÁNH GIÁ KẾT QUẢ 
ĐIỀU TRỊ U TIỂU NÃO Ở TRẺ EM TẠI Bệnh viện Nhi Trung ương
là: 47,5%, 34,1%, 13,9% và 4,5%, của Chang 
là: 50,5%, 29,5%, 13,3% và 6,7%. Như vậy kết 
quả nghiên cứu của chúng tôi phù hợp với 
các nghiên cứu của Gjerris (1988) và Chang 
(1993) [2-3].
4.3. Nhận xét kết quả điều trị
Tình hình chung bệnh nhân sống và tử vong
Đường Kaplan-Meier ở biểu đồ 3, ước tính 
khả năng sống sau 5 năm cho tất cả 124 bệnh 
nhân u tiểu não là 38%. So sánh với nghiên 
cứu của Copeland tại Houston (Hoa Kỳ) khả 
năng sống sau 5 năm ở những bệnh nhân u 
tiểu não là 60% [8], kết quả của chúng tôi còn 
thấp hơn.
Các di chứng thường gặp ở bệnh nhân còn 
sống
Theo bảng 2, trong 55 bệnh nhân còn sống 
có 29,1% có rối loạn vận động, 16,5% liệt thần 
kinh sọ, 10,9% thay đổi tính nết, 9,1% rối loạn 
thị lực, 3,6% rối loạn ngôn ngữ. Nghiên cứu 
của Tycho và cs (2008) qua theo dõi 31 bệnh 
nhân u tế bào hình sao tiểu não độ ác tính 
thấp có di chứng về thần kinh là 43%, số có 
giảm sút học tập là 19%, số có thay đổi về 
hành vi và tình cảm là 27%, tuy vậy 100% tự 
thực hiện được các công việc cá nhân hàng 
ngày và cảm thấy hài lòng với chất lượng cuộc 
sống của bản thân [9].
V. KẾT LUẬN
Nghiên cứu 124 trẻ em bị u tiểu não tại 
Bệnh viện Nhi Trung ương từ năm 2009 đến 
2014, chúng tôi rút ra một số kết luận sau:
Đặc điểm lâm sàng, mô bệnh học u tiểu 
não ở trẻ em
- Tuổi mắc bệnh trung bình: 6,2. Nam mắc 
bệnh nhiều hơn nữ theo tỷ lệ là 1,58/1.
- Biểu hiện lâm sàng chung là nôn 89,5%, 
đau đầu 81,5%, phù gai thị 54,4%, mất điều 
hòa động tác 89,5 %, loạng choạng 87,9%, run 
chi 32,3%.
- Mô bệnh học: u nguyên tủy bào chiếm 
49,2%, u tế bào hình sao 33,9%, u màng não 
thất 13,7%, các loại u khác ít gặp 3,2%.
Đánh giá kết quả điều trị
- Kết quả điều trị chung: số bệnh nhân còn 
sống sau 5 năm là 38%.
- Các di chứng có thể gặp ở bệnh nhân sau 
điều trị bao gồm: rối loạn vận động, liệt dây 
thần kinh sọ, thay đổi tính nết, rối loạn thị lực 
và rối loạn ngôn ngữ.
Kiến nghị: Cần nghiên cứu sâu hơn nữa về 
các phác đồ điều trị, tiên lượng bệnh và đột 
biến gien của từng loại u theo mô bệnh học
Lời cảm ơn: Chúng tôi xin chân thành cảm 
ơn các thành viên nhóm nghiên cứu U não, 
khoa Thần kinh, khoa Ung bướu, khoa Chẩn 
đoán hình ảnh và các khoa liên quan đã giúp 
đỡ và hỗ trợ nghiên cứu này.
TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA I Số 1 (2-2020) I 23
NGHIÊN CỨU
TÀI LIỆU THAM KHẢO: 
1. Pollack I.F (1994). “Brain tumours in children”. N Engl J Med, 331: 1500-7.
2. Gjerris F, Agerlin N, Borgesen S.E et al (1998). Epidemiology and prognosis in children 
treated for intracranial tumours in Denmark 1960 - 1984. Child’s Nervous System. Issue 
14, page 302-11.
3. Chang T (1993). “Posterior Cranical fossa tumour in childhood”. Neuroradiology: 35 
(4), 274 - 8.
4. Roger J. Packer, Henry S. Friedman, Larry E. Kun and Gregory N. Fuller (2002). 
“Tumors of the brain stem, cerebellum and fourth ventricle”, Neuro-oncology, chapter 
6, 171 - 192.
5. Nguyễn Chương (1989). Góp phần nghiên cứu vấn đề chẩn đoán u tiểu não trẻ em, 
Luận án phó tiến sĩ y học, Đại học Y Hà Nội.
6. Nguyễn Thị Quỳnh Hương (1996). Đối chiếu lâm sàng và chụp cắt lớp vi tính u tiểu 
não trẻ em. Luận văn Thạc sĩ y học, Trường Đại học Y Hà Nội.
7. Peter Kaatch, Christian H. Rickert, Joanchim Kuhl et al (2001). “Population - based 
epidermiologic data on brain tumours in German children”. Cancer, Volue 92, Issue 
12, Pages 3155-14.
8. Donna R. Copeland, Carl deMoor, Bartlett D. Moore , et al (1999). Neurocognitive 
Development of Children After a Cerebellar Tumor in Infancy: A Longitudinal Study, 
Journal of Clinical Oncology, 17 (11), 3476-86.
9. Tycho J. Z, Andrea P, Barbara D, et al (2008). Outcome of children with low - grade 
cerebellar astrocytoma: long-term complications and quality of life, Childs Nerv Syst, 
24, 1447 -55.
24 I TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU VÀ THỰC HÀNH NHI KHOA I Số 1 (2-2020)