Lợi ích từ việc tuân thủ bài tập vận động sớm sau mổ lấy thai

CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 
79
LỢI ÍCH TỪ VIỆC TUÂN THỦ BÀI TẬP VẬN ĐỘNG SỚM 
SAU MỔ LẤY THAI
Bạch Tuyết Mai1, Vũ Thị Kim Chi2
TÓM TẮT
Mục tiêu nghiên cứu: Xác định tỉ lệ tuân thủ và đánh giá hiệu quả của bài tập 
vận động sớm của sản phụ sau mổ lấy thai trong giảm đau và phục hồi nhu động ruột 
tại Bệnh viện Trưng Vương.
Phương pháp nghiên cứu: đoàn hệ tiến cứu. Tất cả sản phụ sau mổ lấy thai lần 
đầu dưới 24 giờ, gây tê tủy sống tại Bệnh viện Trưng Vương được hướng dẫn bài tập bài 
tập vận động sớm theo qui trình bệnh viện, đánh giá mức độ hợp tác của sản phụ tại 3 
mốc thời điểm (6 giờ, 12 giờ, 24 giờ) và phân thành hai nhóm cộng tác tích cực và cộng 
tác không tích cực. 
Kết quả nghiên cứu: Tỉ lệ sản phụ cộng tác tích cực bài tập vận động sớm sau mổ 
lấy thai là 65,2%. Tại mọi thời điểm đánh giá, điểm đau VAS ở nhóm cộng tác tích cực 
luôn thấp hơn so với nhóm cộng tác không tích cực, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p 
< 0,05). Tỉ lệ phục hồi nhu động ruột sớm (trung tiện < 18 giờ) sau mổ lấy thai ở nhóm 
cộng tác tích cực là 90,0%, cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm cộng tác không tích 
cực (62,5%), p < 0,05. Không có trường hợp sản phụ nào bị ứ dịch lòng tử cung.
Kết luận: Bài tập vận động sớm mang lại hiệu quả giảm đau đáng kể và giúp 
phục hồi nhu động ruột sớm cho các sản phụ sau mổ lấy thai. 
Từ khoá: Vận động sớm, bài tập thể dục sau mổ lấy thai, phục hồi sau mổ lấy thai. 
ADVANTAGES OF ADHERING TO THE EARLY AMBULATION 
EXERCISE IN THE POST-CESAREAN PERIOD
1 Bệnh viện Trương Vương
2 Đại học Quốc Tế Hồng Bàng
Người phản hồi (Corresponding): Bạch Tuyết Mai ([email protected])
Ngày nhận bài: 19/02/2020, ngày phản biện: 25/02/2020
Ngày bài báo được đăng: 30/3/2020
TẠP CHÍ Y DƯỢC THỰC HÀNH 175 - SỐ 21 - 3/2020
80
ABSTRACT
Objective: To determine the compliance rate and evaluate the effectiveness of 
early ambulation exercise of pregnant women post-cesarean delivery in pain relief and 
recovery of intestinal motility at Trung Vuong Hospital.
Subjects and methods: a cohort study, all women after their first cesarean 
section within 24 hours at Trung Vuong Hospital, undergo the spinal anesthesia; were 
instructed to start the early ambulation exercise according to the hospital procedures. 
The assessment of the compliance rate was accumulated over 3 periods (6 hours, 12 
hours, 24 hours) and was classified into two groups: the active and the non-active 
collaborative groups.
Results: The percentage of women who actively participated in early ambulation 
exercise post-cesarean section was 65.2%. Across all three assessment periods, the VAS 
pain score in the active group was remarkably lower than in the non-active group, and 
the difference was statistically significant (p < 0.05). The recovery rate of early bowel 
motility (flatus < 18 hours) after the cesarean section in the active collaborative group 
was 90.0%, significantly higher than the non-active group (62.5%), p < 0.05.
Conclusion: The early ambulation exercise provides significant pain relief and 
helps restore early bowel motility for post-cesarean section women.
*Keywords: early ambulation, post-caesarean exercise, post-caesarean 
recovery. 
1. ĐẶT VẤN VỀ 
Sản phụ sinh mổ gặp nhiều vấn đề 
khó khăn hơn so với phụ nữ sinh thường 
qua ngả âm đạo, bao gồm đau, giảm khả 
năng vận động, táo bón [5]; thế nhưng họ lại 
có tâm lý sợ đau, sợ ảnh hưởng vết mổ dẫn 
đến hạn chế vận động tạo nên một vòng 
luẩn quẩn ít vận động - đau kéo dài - trung 
tiện chậm, ứ dịch lòng tử cung, kéo theo 
các hệ lụy ảnh hưởng lên sức khỏe bản 
thân và chăm sóc trẻ sơ sinh. Vận động 
sớm đem lại hiệu quả cho sản phụ sau mổ 
lấy thai trong giảm đau, phục hồi nhu động 
ruột sớm đã được chứng minh từ lý thuyết 
đến thực hành. Tại Việt Nam, các chuyên 
gia phục hồi chức năng sau mổ khuyên 
người bệnh sau mổ ổ bụng cần vận động 
sớm bắt đầu ngay từ ngày đầu sau mổ. 
Năm 2014, Hà Hoàng Kiệm đưa ra bài tập 
phục hồi chức năng cho bệnh nhân phẫu 
thuật ổ bụng [1], bài tập này đã được đưa 
vào qui trình của Khoa Ngoại Tổng quát 
CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 
81
Bệnh viện Trưng Vương từ năm 2015. 
Đến năm 2018, Khoa Sản Phụ Bệnh viện 
Trưng Vương chuyển thể bài tập phục hồi 
chức năng của Hà Hoàng Kiệm, đưa vào 
qui trình của khoa. Các sản phụ trước và 
ngay sau mổ lấy thai tại Bệnh viện Trưng 
Vương đều được tư vấn, hướng dẫn về bài 
tập vận động sớm sau mổ lấy thai. Kết quả 
thu được khá khả quan, các sản phụ sau mổ 
lấy thai giảm đau nhiều từ ngày hậu phẫu 
thứ hai trở đi và trung tiện trước 24 giờ 
sau mổ. Tuy nhiên, quan sát thực tế chúng 
tôi nhận thấy các sản phụ sau mổ lấy thai 
cộng tác không đồng đều nhau trong ngày 
đầu hậu phẫu, có sản phụ không tích cực 
vận động sớm đúng như hướng dẫn, đồng 
thời có sự khác biệt về mức độ đau và thời 
gian trung tiện giữa các sản phụ.
 Mục tiêu đề tài: Đánh giá hiệu quả 
giảm đau, phục hồi nhu động ruột trong 
những ngày đầu hậu phẫu mổ lấy thai.
2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Thiết kế nghiên cứu: Đoàn 
hệ tiến cứu.Thời gian nghiên cứu: 01/2019 
– 09/2019 tại Khoa Phụ Sản Bệnh Viện 
Trưng Vương.
Tiêu chuẩn chọn mẫu:
Tiêu chuẩn nhận vào: (1) Sản phụ 
sau mổ lấy thai lần đầu, bụng không có vết 
mổ cũ. (2) Hậu phẫu mổ lấy thai dưới 24 
giờ và chuyển xuống khoa Phụ Sản trong 
khoảng 6 giờ đến 21 giờ. (3) Gây tê tủy 
sống. (4) Tuổi > 18. (5) Sản phụ nghe hiểu, 
đọc và viết được tiếng Việt.
Tiêu chuẩn loại trừ: (1) Sản phụ 
có tiền căn phẫu thuật ngực bụng. (2) Sản 
phụ có tai biến trong lúc mổ: băng huyết 
phải truyền máu; cắt tử cung; tổn thương 
bàng quang, niệu quản, ruột. (3) Thai dị 
tật. (4) Sản phụ có bệnh lý về cơ xương 
khớp, tiền sản giật nặng, bệnh tim, bệnh 
lý hệ tiêu hóa mạn tính, rối loạn tâm thần 
vận động...
2.2. Quy trình thực hiện: 
Tất cả sản phụ được tư vấn bài tập 
vận động sớm trước mổ đối với sản phụ 
mổ lấy thai chủ động và tư vấn ngay sau 
mổ lấy thai đối với sản phụ mổ lấy thai 
cấp cứu) theo qui trình bệnh viện. Sau mổ 
lấy thai tối đa 3 giờ thì các sản phụ được 
chuyển từ Khoa Hậu phẫu về Khoa Phụ 
Sản. Nữ hộ sinh theo dõi việc thực hiện 
bài tập này bằng cách đánh giá 3 mốc thời 
điểm (6 giờ, 12 giờ, 24 giờ), sau đó so sánh 
điểm đau VAS 3 mốc thời điểm (6 giờ - 12 
giờ - 24 giờ sau mổ lấy thai) và tỉ lệ phục 
hồi nhu động ruột sớm (trung tiện < 18 
giờ) sau mổ lấy thai giữa hai nhóm cộng 
tác tích cực và cộng tác không tích cực.
TẠP CHÍ Y DƯỢC THỰC HÀNH 175 - SỐ 21 - 3/2020
82
3. KẾT QUẢ
3.1. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu:
Tổng cộng nghiên cứu thu nhận 
92 sản phụ, có 60 người cộng tác tích cực 
và 32 người không cộng tác tích cực. Tỉ lệ 
sản phụ cộng tác tích cực bài tập vận động 
sớm sau mổ lấy thai là 65,2%. 
Đa số sản phụ trong độ tuổi 20-
34 tuổi, sống tại thành phố Hồ Chí Minh, 
nghề nghiệp chiếm số đông là công nhân 
nông dân (46,7%), tiếp đến là công nhân 
viên chức (28,3%). Trình độ học vấn chủ 
yếu ở mức trung học phổ thông. Không có 
sự khác biệt về tuổi, phân lớp tuổi, nơi ở, 
trình độ học vấn giữa 2 nhóm.
Bảng 1: Đặc điểm lâm sàng
Đặc điểm
Tổng
(n=92)
Tích cực
(n=60)
Không tích cực 
(n=32)
P
BMI (kg/m2) 24,2 ± 3,1 24,1 ± 3,4 24,3 ± 2,6 0,76
< 18,5 kg/m2 4 (4,3%) 3 (5,0%) 1 (3,1%)
0,7018,5-< 25 kg/m2 48 (52,2%) 30 (50,0%) 18 (56,4%)
25-<30 kg/m2 38 (41,3%) 25 (41,7%) 13 (40,6%)
CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 
83
≥ 30 kg/m2 2 (2,2%) 2 (3,3%) 0 (0%)
Thai lần đầu
Con so 51 (55,4%) 28 (46,7%) 13 (40,6%) 0,57
Con rạ 41 (44,6%) 32 (53,3%) 19 (59,4%)
Khởi phát chuyển dạ
Có 17 (18,5%) 13 (21,7%) 4 (12,5%)
0,28
Không 75 (81,5%) 47 (78,3%) 28 (87,5%)
Thời gian chuyển dạ 8,3 ± 3,4 8,3 ± 3,4 8,3 ± 3,3 0,95
Ngay sau sinh, BMI trung bình của các sản phụ đa số nằm trong mức bình 
thường đến thừa cân, vẫn có 4,3% sản phụ suy dinh dưỡng trong thai kỳ và sau khi sinh. 
Tỉ lệ sản phụ sinh con so và con rạ gần tương đương nhau trong mẫu nghiên cứu. Đa số 
các đối tượng nghiên cứu không trải qua khởi phát chuyển dạ, chỉ có 18,5% sản phụ khởi 
phát chuyển dạ thất bại chuyển sang mổ lấy thai.
3.2. Hiệu quả giảm đau sau mổ:
Biểu đồ 1: Thay đổi điểm VAS sau mổ
Sau mổ lấy thai, điểm đau VAS trung bình ở nhóm cộng tác tích cực giảm liên 
tục. Ở nhóm cộng tác không tích cực, điểm đau VAS cũng giảm dần trong giai đoạn hậu 
phẫu. Tuy nhiên, tại mọi thời điểm đánh giá, điểm đau VAS ở nhóm cộng tác tích cực 
luôn thấp hơn so với nhóm cộng tác không tích cực, sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p 
< 0,05).
TẠP CHÍ Y DƯỢC THỰC HÀNH 175 - SỐ 21 - 3/2020
84
Biểu đồ 2: Tỉ lệ sản phụ có điểm đau VAS khi nghỉ ≤ 3 sau mổ
Để đánh giá hiệu quả giảm đau 
sau mổ dựa trên điểm đau VAS, chúng tôi 
cũng so sánh thêm tỉ lệ sản phụ có điểm 
đau VAS ≤ 3, tương đương với mức độ 
đau từ 0 đến nhẹ giữa hai nhóm cộng tác 
không tích cực và cộng tác tích cực. Kết 
quả thu được: Vào thời điểm 12 giờ sau 
mổ lấy thai, tỉ lệ sản phụ có điểm đau VAS 
≤ 3 tăng lên ở cả 2 nhóm, tuy nhiên tỉ lệ 
này tăng nhanh hơn ở nhóm sản phụ cộng 
tác tích cực so với nhóm cộng tác không 
tích cực (98,3% so với 75,0%) và sự khác 
biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05). Vào 
thời điểm 24 giờ sau mổ lấy thai, tỉ lệ sản 
phụ có điểm đau VAS ≤ 3 tiếp tục tăng 
lên ở 2 nhóm nhưng nhóm sản phụ không 
cộng tác tích cực vẫn thấp hơn có ý nghĩa 
so với nhóm cộng tác tích cực (87,5% so 
với 98,3%), p < 0,05.
3.3. Hiệu quả phục hồi nhu động ruột sau mổ
Biểu đồ 3: Tỉ lệ phục hồi nhu động ruột sớm (< 18 giờ) sau mổ
CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 
85
Thời điểm sản phụ trung tiện lần 
đầu tiên sau mổ lấy thai ở nhóm sản phụ 
cộng tác tích cực là 11,9 ± 3,7 giờ, thấp hơn 
có ý nghĩa thống kê so với nhóm cộng tác 
không tích cực (15,1 ± 4,5 giờ), p < 0,05. 
Tỉ lệ phục hồi nhu động ruột sớm (trung 
tiện < 18 giờ) sau mổ lấy thai ở nhóm cộng 
tác tích cực là 90,0%, cao hơn có ý nghĩa 
thống kê so với nhóm cộng tác không tích 
cực (62,5%), p < 0,05.
4. BÀN LUẬN:
4.1. Bài tập vận động sớm sau 
mổ lấy thai của Khoa Phụ Sản, Bệnh 
viện Trưng Vương
Hiện nay có nhiều bài tập vận 
động sớm được áp dụng cho bệnh nhân 
sau mổ bụng nói chung và mổ lấy thai nói 
riêng. Lý do chúng tôi chọn bài tập này là 
vì bài tập có sự kết hợp của hít thở và vận 
động. Chi tiết bài tập bao gồm năm bước, 
trong đó ba động tác tập tại giường trước 
khi cho sản phụ ngồi dậy đó là tập thở, tập 
vận động tứ chi và lăn trở mình, với mục 
đích kích thích máu lưu thông dễ dàng nên 
có thể ngừa biến chứng tắc mạch, làm tăng 
dung tích sống còn và duy trì chức năng hô 
hấp, giúp các quai ruột trượt lên nhau cải 
thiện chức năng nhu động ruột, đồng thời 
tăng cường lực từ cơ tay, cơ chân, cơ vai, 
làm mềm các khớp vai, khớp cổ tay, khớp 
khuỷu, khớp gối, khớp háng để hỗ trợ sản 
phụ có thể ngồi dậy được mà ít dùng đến 
cơ thẳng bụng hơn nên sẽ ít đau. Khi sản 
phụ đã ngồi thẳng lưng sẽ dễ dàng bước 
xuống giường và đi lại sớm, nhu động ruột 
sẽ phục hồi nhanh chóng hơn, sản dịch dể 
dàng thoát ra hơn giúp tử cung mau co 
hồi hơn. Sản phụ tự tin và chủ động trong 
chăm sóc bản thân và trẻ sơ sinh. 
4.2. Hiệu quả giảm đau dựa trên 
điểm VAS sau mổ
Trong nghiên cứu của chúng tôi, 
tại mọi thời điểm đánh giá, điểm đau VAS 
ở nhóm cộng tác tích cực luôn thấp hơn so 
với nhóm cộng tác không tích cực, sự khác 
biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05). Khi so 
sánh với các nghiên cứu về hiệu quả của 
vận động sớm sau mổ lấy thai, chúng tôi 
nhận thấy kết quả từ nghiên cứu của mình 
có sự tương đồng với nghiên cứu của các 
tác giả khác. 
Năm 2014, Jyoti V. Dube và cộng 
sự [3] thiết kế thử nghiệm lâm sàng ngẫu 
nhiên có đối chứng, khảo sát hiệu quả của 
việc vận động sớm sau mổ lấy thai trên 
500 sản phụ. Bài tập được áp dụng là bài 
tập hít thở sâu, tập ho và bài tập chân được 
áp dụng vào ngày hậu phẫu đầu tiên sau 
mổ lấy thai. Kết quả cho thấy nhóm sản 
phụ vận động sớm sau mổ lấy thai có mức 
độ đau ít hơn so với nhóm chứng. Tỉ lệ sản 
phụ trải nghiệm đau ở mức độ nhẹ (VAS 
≤ 3) vào ngày hậu phẫu đầu tiên sau MLT 
ở nhóm sản phụ vận động sớm là 95,6%, 
cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm 
chứng (89,2%), p < 0,05. Kết quả này 
tương đồng với kết quả trong nghiên cứu 
của chúng tôi. 
TẠP CHÍ Y DƯỢC THỰC HÀNH 175 - SỐ 21 - 3/2020
86
Nghiên cứu của Kaur và cộng sự 
[4] năm 2015 với thử nghiệm lâm sàng đánh 
giá hiệu quả của vận động sớm sau mổ lấy 
thai trên 80 sản phụ, phân ngẫu nhiên vào 
2 nhóm, mỗi nhóm gồm 40 sản phụ. Các 
sản phụ thuộc nhóm can thiệp được yêu 
cầu đi lại sớm trong vòng 6 giờ đầu sau 
mổ với khoảng cách 40 m, còn các sản 
phụ thuộc nhóm chứng được duy trì chế 
độ chăm sóc thông thường với thời điểm 
đi lại trung bình sau mổ lấy thai là 13,35 
giờ. Nhóm đi lại sớm hơn sau mổ lấy thai 
(hay nói cách khác là vận động sớm tích 
cực hơn) có mức độ đau giảm nhiều hơn 
so với nhóm còn lại.
4.3. Hiệu quả phục hồi nhu động 
ruột sớm sau mổ lấy thai
Thông thường, sau phẫu thuật, 
nhu động của dạ dày phục hồi sau 24-48 
giờ, nhu động của đại tràng phục hồi sau 
48 giờ. Nhiều nghiên cứu về phục hồi nhu 
động sớm sau phẫu thuật sản phụ khoa 
chọn điểm cắt 24-36 giờ. Ứng dụng những 
quan điểm hiện hành trong điều trị liệt ruột 
cơ năng sau mổ là cho ăn sớm qua đường 
miệng và tập vận động sớm, tại Khoa Phụ 
Sản, chúng tôi chọn điểm cắt cho thời 
điểm phục hồi nhu động ruột sớm (dựa vào 
thời điểm trung tiện lần đầu tiên sau mổ) 
cho các đối tượng nghiên cứu trong nghiên 
cứu này sớm hơn mốc 24 giờ, cụ thể là 18 
giờ, để đánh giá hiệu quả của việc cộng tác 
tích cực của bài tập vận động sớm sau mổ 
lấy thai. Qua phân tích, chúng tôi ghi nhận 
tỉ lệ phục hồi nhu động ruột sớm (trung 
tiện < 18 giờ) sau mổ lấy thai ở nhóm cộng 
tác tích cực là 90,0%, cao hơn có ý nghĩa 
thống kê so với nhóm cộng tác không tích 
cực (62,5%), p < 0,05. 
Nghiên cứu của Kaur [4] cũng đánh 
giá hiệu quả phục hồi nhu động ruột sớm 
của việc vận động sớm sau mổ lấy thai. 
Tiêu chí đánh giá phục hồi nhu động ruột 
trong nghiên cứu của Kaur là việc sản phụ 
ăn lại sớm và trung tiện sớm sau khi đứng 
dậy đi lại. Kết quả nghiên cứu ghi nhận: 
Nhóm đi lại sớm hơn sau mổ lấy thai (hay 
nói cách khác là vận động sớm tích cực 
hơn) có tỉ lệ phục hồi nhu động ruột sớm 
hơn so với nhóm còn lại.
Nghiên cứu của Youness và cs [2] 
năm 2017 đánh giá về sự phục hồi sau mổ 
lấy thai ở nhóm sản phụ vận động sớm và 
tích cực, bao gồm nhu cầu dùng giảm đau, 
thời gian rút sonde tiểu, cho bé bú sớm và 
trung tiện sớm. Nhóm chứng được khuyến 
khích đi lại từ < 5 - 12 giờ sau mổ lấy thai 
theo qui trình bệnh viện, nhóm can thiệp 
được tập vận động sớm < 2 giờ sau mổ 
lấy thai và đi lại tại thời điểm 5 giờ sau 
MLT. Kết quả tỉ lệ sản phụ trung tiện 
được ở nhóm can thiệp là 58,8% cao hơn 
có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng 
(21,8%), p < 0,05.
Do tỉ lệ sản phụ cộng tác không 
tích cực ít hơn hẳn số cộng tác tích cực, và 
nghiên cứu thực hiện trong thời gian ngắn, 
nên chúng tôi thu được số sản phụ ở 2 
CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 
87
nhóm không đồng đều nhau. Nếu thu thập 
được nhóm vận động tích cực và không 
tích cực bằng nhau thì kết quả nghiên cứu 
sẽ rõ ràng và chính xác hơn. Đây là một 
hướng mới cho đề tài nghiên cứu tiếp theo, 
cũng như đánh giá thêm về tình trạng ứ 
dịch lòng tử cung giữa hai nhóm.
5. KẾT LUẬN:
Bài tập vận động sớm mang lại 
hiệu quả giảm đau đáng kể và giúp phục 
hồi nhu động ruột sớm cho các sản phụ sau 
mổ lấy thai. Vì thế, chúng tôi đề nghị nên 
tăng cường giáo dục, vận động sản phụ sau 
mổ lấy thai tích cực thực hiện bài tập vận 
động sớm. Đồng thời, bổ sung hướng dẫn 
về hiệu quả của bài tập vận động sớm sau 
mổ lấy thai cho các thai phụ khám thai ba 
tháng cuối thai kỳ.
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Entisar M. Youness W. H. I. 
(2017), “Effect of early and progressive 
exercises on post-caesarean section 
recovery among women attending 
women’s heath hospital”, International 
Journal of Advanced Nursing Studies, 6 
(2), pp. 71-78.
2. Hà Hoàng Kiệm (2014), “Phục 
hồi chức năng cho bệnh nhân phẫu thuật 
ổ bụng”, Vật lý‎ trị liệu và Phục hồi chức 
năng, NXB Quân đội Nhân dân.
3. Jyoti V. Dube N. S. K. (2014), 
“Effect of Planned Early Recommended 
Ambulation Technique on Selected 
Post caesarean Biophysiological Health 
Parameters”, Journal of Krishna Institute 
of Medical Sciences University, 3, pp. 41-
48.
4. Kaur H., Kaur, S., Sikka, P. 
(2015), “A quasi-experimental study 
to assess the effectiveness of early 
ambulation in post-operative recovery 
among postcaesarean mothers admitted in 
selected areas of nehru hospital”, Nursing 
and Midwifery Research Journal, 11 (1), 
pp. 33-44.
5. Kealy M. A., Small R. E., 
Liamputtong P. (2010), “Recovery after 
caesarean birth: a qualitative study of 
women’s accounts in Victoria, Australia”, 
BMC Pregnancy Childbirth, 10, pp. 47.